ฟิลิปปินส์ประกาศหยุดรับขยะอิเล็กทรอนิกส์จากสหรัฐฯ หลังกลุ่มสิ่งแวดล้อมติดตามตู้สินค้าต้องสงสัยได้อย่างน้อย 234 ตู้ แต่คำพิพากษาศาลในปี 2025 ทำให้หน่วยงานรัฐไม่สามารถตรวจสอบสินค้าล่วงหน้าในเขตท่าเรืออิสระซูบิก ซึ่งเป็นพื้นที่อุตสาหกรรมและโลจิสติกส์สำคัญของประเทศได้ เจ้าหน้าที่ยอมรับว่ายังไม่รู้ว่ามีสินค้าอะไรอยู่ระหว่างเดินทางเข้ามา ขณะที่พื้นที่แห่งนี้กำลังได้รับบทบาทเป็นประตูทางทะเลของโครงการ Pax Silica ที่สหรัฐฯ สนับสนุน เพื่อพัฒนาห่วงโซ่อุปทานเซมิคอนดักเตอร์และเทคโนโลยีขั้นสูง | ภาพจาก: Mongabay

เจ้าหน้าที่ภูมิภาคของฟิลิปปินส์ที่รับผิดชอบการตรวจสอบสินค้าเข้าเขตท่าเรืออิสระซูบิก (Subic Bay freeport) ยอมรับว่าเขาไม่รู้ว่าตอนนี้มีสินค้าอะไรกำลังเดินทางมา ทั้งที่รัฐบาลเพิ่งประกาศหยุดรับขยะอิเล็กทรอนิกส์จากสหรัฐอเมริกาไปเมื่อปลายเดือนกันยายน

มาร์ติน โฆเซ เดสปี (Martin Jose Despi) จากสำนักบริหารจัดการสิ่งแวดล้อม ภูมิภาคลูซอนตอนกลาง บอกสื่อ Mongabay ว่า หากรู้ข้อมูลล่วงหน้า หน่วยงานก็เตรียมและดำเนินการตรวจสอบได้ง่าย แต่ปัจจุบันนี่คือความยากหลัก เขากล่าวว่าขณะนี้ไม่มีใครรู้ว่ามีสินค้าเข้ามาหรือไม่

เมื่อตั้งแต่เดือนมีนาคม 2025 องค์กรสิ่งแวดล้อมติดตามการขนส่งขยะอิเล็กทรอนิกส์ต้องสงสัยจากสหรัฐอเมริกามายังซูบิก เครือข่ายปฏิบัติการบาเซิล (Basel Action Network: BAN) องค์กรเฝ้าระวังการค้าของเสียอันตรายระหว่างประเทศที่ตั้งอยู่ในสหรัฐอเมริกา ใช้ข้อมูลการค้าและเครื่องระบุตำแหน่ง GPS ซ่อนไว้ในเครื่องใช้ไฟฟ้าทิ้งแล้วในสหรัฐอเมริกา BAN ระบุว่าอุปกรณ์บางส่วนไปจบที่โรงงานรีไซเคิลในเขตท่าเรืออิสระซูบิก และภายในเดือนมิถุนายน 2026 กลุ่มระบุตู้สินค้าต้องสงสัยได้ 234 ตู้ จากนั้นยังตรวจพบอีก 184 ตู้ที่กำหนดเดินทางถึงระหว่างเดือนสิงหาคมถึงกันยายน

คำสั่งหยุดรับ ที่ไม่ได้เป็นคำสั่งใหม่

กระทรวงสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ ฟิลิปปินส์ (Department of Environment and Natural Resources: DENR) ประกาศมาตรการนี้ต่อสาธารณะเมื่อ 22 กันยายน และชี้แจงกับ Mongabay เมื่อ 12 ตุลาคมว่า นี่ไม่ใช่การห้ามเฉพาะสหรัฐอเมริกา แต่เป็นการให้ศุลกากรบังคับใช้กฎเดิมตามอนุสัญญาบาเซิล (Basel Convention) สนธิสัญญาระหว่างประเทศที่กำกับการขนส่งของเสียข้ามพรมแดน ซึ่งห้ามนำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์จากประเทศที่ไม่ได้เป็นภาคี 5 ประเทศ รวมถึงสหรัฐอเมริกา

ไมเคิล เดรก มาเทียส (Michael Drake Matias) ผู้อำนวยการสำนักบริหารจัดการสิ่งแวดล้อมของ DENR ระบุว่า ศุลกากรหยุดอนุญาตให้ขนถ่ายของเสียจากทุกประเทศที่ไม่ใช่ภาคีขึ้นท่าเรือในฟิลิปปินส์แล้ว

เขตที่ศุลกากรเอื้อมไม่ถึง

ปัญหาใหญ่กว่านี้เริ่มจากคดีในปี 2024 เมื่อศุลกากรยึดสินค้าของบริษัทรีไซเคิล 3 แห่งที่ดำเนินงานในซูบิก อดีตฐานทัพเรือสหรัฐอเมริกาที่กลายเป็นท่าเรืออุตสาหกรรมสำคัญของฟิลิปปินส์ ตามคำสั่งฝ่ายบริหารของ DENR การนำเข้าวัสดุรีไซเคิลทุกล็อตต้องมีใบอนุญาตนำเข้าจากหน่วยงานสิ่งแวดล้อมก่อนส่งสินค้า ศุลกากรยึดสินค้าหลังบริษัททั้ง 3 ไม่มีเอกสารดังกล่าว

บริษัทฟ้องคัดค้านการยึด และศาลชั้นต้นกรุงมะนิลา (Manila Regional Trial Court) ตัดสินให้บริษัทชนะในเดือนเมษายน 2025 โดยระบุว่าเขตท่าเรืออิสระซูบิกอยู่นอกเขตอำนาจของศุลกากร หน่วยงานจึงไม่มีอำนาจยึดสินค้าที่นั่น ศาลยังประกาศว่าข้อกำหนดในคำสั่งของ DENR เรื่องใบอนุญาตนำเข้าล่วงหน้าขัดรัฐธรรมนูญ รัฐบาลยื่นขอพิจารณาใหม่แต่ถูกปฏิเสธ คดีขณะนี้อยู่ที่ศาลอุทธรณ์

DENR ระบุว่าคำตัดสินเปลี่ยนวิธีที่หน่วยงานติดตามสินค้าที่เข้าซูบิก ตั้งแต่ปี 2025 DENR และศุลกากรไม่สามารถตรวจสอบสินค้าก่อนเข้าซูบิกได้ ต้องพึ่งการแจ้งเตือนจากองค์กรเฝ้าระวังและแหล่งข่าวภายนอกมากขึ้น DENR ยังกล่าวว่ามาตรการหยุดรับขยะอิเล็กทรอนิกส์จากสหรัฐอเมริกาไม่ได้ยุติปัญหาทั้งหมด เพราะผู้นำเข้ายังอ้างคำพิพากษาเดือนเมษายน 2025 เพื่อโต้แย้งความพยายามของรัฐได้

ช่องว่างที่ไม่ได้มีแค่ซูบิก

เขตการค้าเสรีในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ไม่ได้เพิ่งมีปัญหาเรื่องขยะอิเล็กทรอนิกส์ สำนักงานว่าด้วยยาเสพติดและอาชญากรรมแห่งสหประชาชาติ (United Nations Office on Drugs and Crime: UNODC) บันทึกไว้ตั้งแต่ปี 2013 ว่าผู้ลักลอบใช้เขตการค้าเสรีบาตัมของอินโดนีเซียเพื่อเลี่ยงการยึดสินค้า และการศึกษาร่วมของ UNODC กับโครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (United Nations Environment Programme: UNEP) ในเวลาต่อมาพบว่าภูมิภาคนี้ยังเป็นเป้าหมายของการลักลอบขนของเสีย โดยมีจุดอ่อนเรื่องการตามรอยสินค้าและขีดความสามารถในการบังคับใช้กฎหมาย

UNODC ระบุว่าเขตการค้าเสรีและเขตเศรษฐกิจพิเศษมีความเสี่ยงเมื่อปริมาณการค้าสูง โลจิสติกส์ซับซ้อน และการกำกับดูแลกระจัดกระจาย ยออานา โคตูติว (Ioana Cotutiu) เจ้าหน้าที่ประสานงานด้านอาชญากรรมขยะสำหรับเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ของ UNODC บอก Mongabay ว่า หากความรับผิดชอบด้านการกำกับดูแลมีช่องว่างหรือความไม่ชัดเจน ผู้กระทำผิดอาจฉวยโอกาสได้

จิม พักเกตต์ (Jim Puckett) ผู้ก่อตั้ง BAN มองว่าคดีซูบิกอาจส่งผลไกลเกินฟิลิปปินส์ เขาบอก Mongabay ว่าสิ่งที่น่ากลัวที่สุดคือการเกิดบรรทัดฐานที่ใช้เขตการค้าเสรีเป็นข้ออ้างเลี่ยงกฎหมายระหว่างประเทศ

อุตสาหกรรมที่มีงาน 6,000 ตำแหน่ง

องค์การนครซูบิกเบย์ (Subic Bay Metropolitan Authority: SBMA) มองเรื่องนี้ต่างออกไป เจ้าหน้าที่ระบุว่าเครื่องใช้ไฟฟ้าที่เข้ามาไม่ใช่ขยะธรรมดา แต่เป็นวัสดุที่มีมูลค่าให้นำกลับมาใช้ โดยผู้รีไซเคิลแยกชิ้นส่วนเพื่อสกัดทองแดง อะลูมิเนียม และชิ้นส่วนชุบทอง และมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของเศรษฐกิจหมุนเวียนที่ลดความต้องการขุดแร่ใหม่

ปัจจุบันซูบิกมีผู้รีไซเคิลขยะอิเล็กทรอนิกส์ที่ดำเนินงานอยู่ 13 ราย และเจ้าหน้าที่ประเมินว่าภาคส่วนนี้รองรับงานราว 6,000 ตำแหน่ง วอน โรดริเกซ (Von Rodriguez) เสนาธิการของ SBMA กล่าวว่าหน่วยงานมีหน้าที่สนับสนุนและปกป้องบริษัทที่ลงทุนและผ่านการประเมินของเขตท่าเรืออิสระ และหากไม่ทำเช่นนั้นอาจกระทบความเชื่อมั่นของนักลงทุน อเมธยา เดลา ยานา (Amethya Dela Llana) รองผู้บริหาร SBMA ยืนยันว่าการรีไซเคิลในเขตท่าเรืออิสระถูกกำกับเข้มงวด ทุกล็อตถูกทดสอบและติดตามตั้งแต่การแปรรูปจนถึงการกำจัด และไม่มีการทิ้งวัสดุพิษหรือวัสดุอันตรายในอ่าวซูบิก

อย่างไรก็ตาม หน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อมระบุว่าการตรวจของตนพบการฝ่าฝืนในหมู่ผู้รีไซเคิลบางราย มาเทียสกล่าวว่ามีการออกหนังสือแจ้งเตือนจากผลตรวจที่พบปัญหา แต่ไม่เปิดเผยชื่อบริษัทหรือรายละเอียดข้อกล่าวหา เพราะคดียังดำเนินอยู่ SBMA ยังมีแผนขยายอุตสาหกรรมด้วยการรับบริษัทถลุงโลหะเข้ามาในซูบิก แต่ DENR ระบุว่าจะไม่สนับสนุนจนกว่าประเด็นค้างคาจะได้รับการแก้ไข

ประตูสู่ศูนย์กลางเทคโนโลยี

ท่ามกลางข้อถกเถียงนี้ ซูบิกกำลังมีบทบาทใหญ่ขึ้นในยุทธศาสตร์อุตสาหกรรมของฟิลิปปินส์ ในเดือนสิงหาคม ท่าเรือซูบิกถูกกำหนดให้เป็น "ประตูทางทะเลที่ได้รับเลือก" ของปักซ์ ซิลิกา (Pax Silica) โครงการริเริ่มที่สหรัฐอเมริกานำ เปิดตัวเมื่อเดือนธันวาคม 2025 เพื่อสร้างห่วงโซ่อุปทานเซมิคอนดักเตอร์ ปัญญาประดิษฐ์ และแร่สำคัญที่ไม่พึ่งพาการครอบงำของจีน ซูบิกจะเป็นทางผ่านหลักของวัสดุเข้าออกศูนย์กลางทางกายภาพแห่งแรกของโครงการ ที่นิวคลาร์กซิตี (New Clark City: NCC) ห่างจากซูบิกราว 100 กิโลเมตร

ศูนย์กลางด้านปัญญาประดิษฐ์ขนาด 4,000 เอเคอร์ (1,619 เฮกตาร์) ตามแผนจะรองรับโรงงานเซมิคอนดักเตอร์และการผลิตขั้นสูง เจ้าหน้าที่รัฐบาลมองว่าเป็นโอกาสให้ฟิลิปปินส์ขยับไปสู่ส่วนที่มีมูลค่าสูงของห่วงโซ่เทคโนโลยี พื้นที่นี้อยู่ในระเบียงเศรษฐกิจลูซอน (Luzon Economic Corridor) ซึ่งฟิลิปปินส์ สหรัฐอเมริกา และญี่ปุ่นริเริ่มเพื่อเชื่อมซูบิก คลาร์ก มะนิลา และบาตังกัส ด้วยโลจิสติกส์ โครงสร้างพื้นฐาน และการลงทุน

แบน ท็อกซิกส์ (BAN Toxics) องค์กรสิ่งแวดล้อมในฟิลิปปินส์ กังวลว่า Pax Silica อาจเปิดทางให้ขยะอิเล็กทรอนิกส์ไหลเข้าประเทศภายใต้ข้ออ้างการกู้คืนแร่สำคัญหรือ "เหมืองในเมือง" มาเทียสกล่าวว่า DENR ยังตอบไม่ได้ว่า Pax Silica จะเพิ่มความต้องการนำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกส์หรือไม่ และจะประเมินผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมได้ชัดขึ้นเมื่อแต่ละโครงการยื่นขอใบอนุญาตด้านสิ่งแวดล้อม

กลุ่มสิ่งแวดล้อมเรียกร้องให้รัฐเปิดเผยข้อตกลง Pax Silica และให้โครงการผ่านการประเมินผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมและสังคมโดยหน่วยงานอิสระ พร้อมขอมาตรการป้องกันที่เข้มขึ้น การติดตามที่โปร่งใส และบทบาทที่มากขึ้นของชุมชนที่ได้รับผลกระทบ มายัง อาซูริน (Mayang Azurin) จากเครือข่าย GAIA Asia Pacific กล่าวว่าขยะอิเล็กทรอนิกส์ไม่ใช่แค่แหล่งแร่ แต่มีสารพิษที่ปนเปื้อนอากาศ น้ำ และดิน และคุกคามสุขภาพชุมชนโดยรอบ เธอกล่าวว่าจะไม่ยอมแลกสุขภาพ สิ่งแวดล้อม และอธิปไตยกับที่ยืนปลายสุดของห่วงโซ่อุปทานโลก

ช่องว่างยังไม่ถูกปิด

การหยุดรับขยะอิเล็กทรอนิกส์จากสหรัฐอเมริกาจัดการปัญหาเฉพาะหน้า แต่ไม่ได้คืนอำนาจตรวจสอบล่วงหน้าที่หน่วยงานเคยมีก่อนคำพิพากษา หน่วยงานรัฐยังต้องรอการแจ้งเตือนจากภายนอกเพื่อรู้ว่าอะไรกำลังมุ่งหน้าเข้าซูบิก กลุ่มสิ่งแวดล้อมเห็นว่าอาจต้องมีกฎหมายใหม่ EcoWaste Coalition ระบุว่าการไล่ตามตู้สินค้าทีละตู้เป็นเกมที่แพ้ และต้องมี "เกราะทางกฎหมาย" เพื่ออุดช่องโหว่ที่ผู้ลักลอบใช้ ขณะนี้ร่างแก้ไขกฎหมายของเสียอันตรายของฟิลิปปินส์ยังค้างอยู่ในรัฐสภา

แบน ท็อกซิกส์ ชื่นชมมาตรการล่าสุดว่าเป็นก้าวสำคัญ แต่ย้ำว่ารัฐยังต้องหาคำตอบว่าสินค้าเหล่านี้เข้ามาได้อย่างไรตั้งแต่แรก และสร้างความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อมไปแล้วมากเพียงใด

ที่มา:
Philippines halts U.S. e-waste imports but struggles to police customs-free zones (Biena Magbitang, Helena Rodríguez Gómez, Louis Boyd-Madsen, Gabriele Di Donfrancesco, Mongabay, 30 October 2026)