การจ้างงานผ่านแพลตฟอร์ม ในยุคเศรษฐกิจดิจิทัล แรงงานกำลังเผชิญกับความไม่แน่นอนกับการจ้างงาน นักวิชาการเผยแรงแพลตฟอร์มไร้สังกัดนายจ้าง ไม่มีผู้ร่วมรับผิดชอบ ไร้สวัสดิการ เสี่ยงปัญหาเพิ่มมากขึ้น หลังกฎหมายตามไม่เท่าทัน

กรุงเทพมหานคร - ก่อนประตูร้านสุกี้บุฟเพ่สาขาหนึ่งจะเปิด ในเวลา 10.30 น. การต่อเข้าแถว 2 แถวปรากฎขึ้น แถวแรกเป็นลูกค้ารับบัตรคิวเพื่อรับประทานอาหาร แถวที่สองคือคนที่มารอ ยื่นบัตรประชาชน เพื่อรับเอกสารไปกรอกเซ็นสำเนาถูกต้อง ก่อนรับชุดเดินหายไปหลังร้าน

เมื่อร้านสุกี้บุฟเฟ่ต์เปิดประตู แถวแรก ต่างพากันจับจองที่นั่ง ส่วนผู้คนแถวที่สองเปลี่ยนไป สวมเครื่องแบบพนักงาน เดินเข้ามาเสิร์ฟอาหารบริการตามโต๊ะ เมื่อแถวแรกใช้บริการเสร็จสิ้นชำระเงินแล้วกลับออกจากร้าน แต่แถวที่สองทำงานต่อ จนครบเวลาตามที่แอปพลิเคชันแจ้ง แล้วถ่ายรูป คืนชุดยูนิฟอร์มร้านสุกี้แล้วกลับออกไป

พลอย อายุ 22 ปี แรงงานพาร์ทไทม์ ประเภทบริการ ใช้แอปพลิเคชันจัดหางาน แพลตฟอร์มเทมป์ (TEMP) เธอ เป็นนักศึกษา ปีสุดท้าย หางานพาร์ททำ เพื่อหารายได้เรียนหนังสือ ทำงานเฉพาะ เสาร์-อาทิตย์ ในช่วงวันหยุดเรียน โดยรู้จักแพลตฟอร์มจากการแนะนำจากเพื่อน ๆ เดิมทีเธอทำพาร์ทไทม์โดยตรงกับร้านอาหาร เมื่อรู้ว่ามีผ่านแพลตฟอร์มเธอจึงได้สมัครทำงาน

แพลตฟอร์ม ‘หางาน-จ้างงาน’ ในยุคสมัยดิจิทัล

แฟลตฟอร์มหางาน เริ่มเข้ามามีบทบาทในตลาดแรงงาน | ที่มาภาพ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

แพลตฟอร์มแอปพลิเคชัน เข้ามามีบทบาทในชีวิตประจำวัน ยุคเทคโนโลยีอินเตอร์เน็ตไร้พรมแดน มี แพลตฟอร์มบริการที่เราคุ้นชิน เช่น Grab, Lineman ที่เป็นแพลตฟอร์มอาหารและการขนส่ง

และแพลตฟอร์มเพื่อหางานและการจ้างงาน เช่น Temp , Daywork เป็นแอปพลิเคชัน ตัวกลางหางาน โดยมีการจ่ายงานและค่าแรง ผ่านแพลตฟอร์ม หนึ่งในช่องทางการหานายจ้างยุคใหม่ ที่สะดวกง่ายด้วยปลายนิ้ว ไม่ใช่เพียงแต่เป็นตัวเชื่อมระหว่างลูกค้าที่ต้องการหางาน และ บริษัทที่ต้องการหาลูกจ้างอีกต่อไป แต่แอปพลิเคชันหางานรูปแบบใหม่นี้จะทำหน้าที่ ผู้คัดกรอง จัดตารางหาลูกค้า รวมไปถึงระบบจ่ายเงินที่มาพร้อมกับระบบเครดิต เป็นการลดภาระฝ่ายนายจ้างไม่ต้องจัดการ ส่วน นี้โดยมีด้วยกันหลากหลายรูปแบบและประเภทของการใช้บริการ

สำนักงานสถิติแห่งชาติ เผยผลสำรวจด้านแรงงาน ในปี 2567 พบว่า มีแรงงานนอกระบบกว่า 21.1 ล้านคน และแรงงานในระบบ 18.9 ล้านคน จากแรงงานทั้งหมด 40 ล้านคน กระจายตัวอยู่ทั่วประเทศ

ในส่วนของแรงงานแพลตฟอร์มแม้จะไม่มีจำนวนแน่ชัด แต่ตัวเลขรายได้จากเศรษฐกิจดิจิทัลเพิ่มขึ้นมาก จากรายงาน e-Conomy SEA 2023 ระบุว่าเศรษฐกิจดิจิทัลของไทยมีอัตราเติบโตเฉลี่ยราว 16% ต่อปีและคาดว่าจะมีมูลค่าสินค้ารวมสูงถึง 1.8 พันล้านบาทในปี 2025

‘แรงงาน’ แพลตฟอร์ม สะดวกหางาน แต่เลือกงานไม่ได้

Daywork แพลตฟอร์มจ้างงาน มีทั้งพาร์ทไทม์และงานประจำ

“วันแรงงานจำได้ว่าต้องไปทำงาน เพราะไม่เป็นวันหยุดในตาราง แต่พอเงินเดือนที่ได้กับแอปฯ ทำไมเราไม่ได้โอทีเพิ่ม เราก็สงสัย แต่ก็ไม่ได้ถาม เพราะทุกอย่างอยู่ที่แอปฯ จะกำหนดให้เราทำ”

แบงค์ วัย 34 ปี ลูกจ้างในคลังจัดเตรียมสินค้า ธุรกิจส่งวัตถุดิบร้านอาหาร ผู้ใช้บริการแพลตฟอร์มหางาน Daywork ในรูปแบบงานประจำ เล่าย้อนไปถึงวันที่ 1 พฤษภาคม 2568 ซึ่งตรงกับวันแรงงานสากล ที่ได้ทำงาน แต่ไม่ได้โอทีตามที่เขาคิดไว้

แพลตฟอร์ม Daywork เป็นแอปพลิเคชันจ้างงาน-หางาน ที่มีทั้งรูปแบบพาร์ทไทม์ และงานประจำ ในรูปแบบการจ้างงานประจำ แพลตฟอร์ม ทำหน้าที่ กำหนดวันทำงาน - จ่ายเงินเดือน ผ่านแอปพลิเคชัน มีผู้สมัคงานในบัญชีประมาณ 1 ล้านบัญชี อายุเฉลี่ย 18-24 ปี

“ในตารางงานก็กำหนดชัดเจนว่าหยุดทุกวันอาทิตย์ แต่ทว่าเวลาทำงานจริง ต้องดูด้วยว่าแอปพลิเคชัน ให้เราทำงานวันไหน ถ้าสาขาไหนไม่พอ เขาก็จะให้คนเข้าไปเพิ่ม โดยที่มีค่ารถให้นิดหน่อย แต่ไม่เพียงพอ ทำให้ต้องมีคนในสาขานั้น ไปทำงานสาขาอื่นบ่อยครั้ง ”

แบงค์กล่าวและเล่าต่อว่า ในบางครั้งเขาต้องไปทำงาน ในสาขาอื่น ที่ไกลจากเดิม ที่คนไม่พอหรืออยู่ในช่วงรับคนงานเพิ่ม ขึ้นอยู่กับแอปพลิเคชัน เป็นหลักว่าจะให้ไปทำงานที่ไหนอย่างไร เมื่อไร

แพลตฟอร์มที่ไร้ข้อกฎหมายอ้างอิง

ศศิวิมล เสียงแจ้ว Ceo & Co-Founder แพลตฟอร์ม Daywork | ที่มารูปภาพ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

‘ศศิวิมล เสียงแจ้ว’ ผู้ก่อตั้งแพลตฟอร์ม Daywork ให้สัมภาษณ์ว่า บริการของแพลตฟอร์มในส่วนของงานประจำ มี 2 ส่วน ส่วนแรกเป็นนายจ้างลงประกาศหางาน และอีกส่วนเป็นส่วนที่ Daywork เป็นตัวกลาง บริษัทนายจ้างสามารถกำหนด เงื่อนไข (Condition) ได้ทั้งหมดเลย โดยที่แพลตฟอร์ม รวบรวมการเข้า-ออกงาน(Attendance) ทำจ่ายเงินและจ่ายสมทบประกันสังคมให้แรงงานในนามของ Daywork ซึ่งในส่วนของข้อกำหนดบริษัทนายจ้างต้องอยู่ภายใต้กฏหมายแรงงาน

“การจัดสรรวัน(ทำงาน) เป็นลูกค้า(นายจ้าง)หมดเลย โซลูชั่นทุกอย่าง การทำงานทุกอย่าง การให้คุณ ให้โทษพนักงาน เป็นของลูกค้า(นายจ้าง) เราแค่ดูแลการจ่ายเงินเดือน แล้วก็ยื่นประกันสังคม” ศศิวิมล กล่าว

ศศิวิมล อธิบายต่ออีกว่า ความสัมพันธ์การจ้างงาน ผ่านแพลตฟอร์มที่เธอกำลังทำอยู่ ไม่มี-ข้อกฎหมายอ้างอิง ระเบียบที่แน่ชัด ทำให้ข้อกำหนดบางอย่างไม่มีแหล่งอ้างอิง เคยทำหนังสือเข้าไปปรึกษากับทางกรมแรงงานแล้ว แต่ก็ยังไม่ได้คำตอบ

ในกรณีของวันหยุด ที่ตรงกับวันทำงาน ศศิวิมล อธิบายว่า “ได้คุยกับลูกค้า (นายจ้าง) ในวันหยุดนักขัตฤกษ์ ต้องจ่ายใหลูกจ้าง 2 แรง เพื่อเป็นค่าตอบแทน แต่ก็ไม่ใช่ลูกค้าทุกเจ้าจะให้”

ซึ่งเมื่อลูกค้าไม่ยอมให้ค่าแรงงานเพิ่มกับแรงงาน ทางแพลตฟอร์มก็ทำอะไรไม่ได้ และพบว่ายังมีช่องโหว่การบังคับด้วยกฎหมายคุ้มครองแรงงาน

เพราะกรณีนี้ได้โทรไปสอบถามคอลเซ็นเตอร์ของกรมสวัสดิการคุ้มครองแรงงานเพื่อสอบถาม ได้คำตอบว่าจะผิดกฎหมายในกรณีที่ลูกจ้างทำงานเป็นตาราง วันหยุดตรงกันทุกสัปดาห์ และวันทำงานตรงวันหยุดนักขัตฤกษ์ แต่ แต่ในกรณีนี้ เป็นการหาพนักงานมารับงานโดยตรง แล้วตกลงราคากัน ถือเป็นการจ้างเหมา จึงเข้าข่ายยกเว้น ซึ่งแพลตฟอร์มอยากให้ ความสำคัญเช่นกัน แต่ด้วยกฎหมายยังไม่มีกำหนด ไร้เกณฑ์กลางแนวทางปฏิบัติ

กฎหมายแรงงานของไทยในตอนนี้มีเพียง พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน (ฉบับที่ 9) พ.ศ.2568 ที่คุ้มครองแรงงานทั่วไป ส่วนแรงงานที่รับงานผ่านแพลตฟอร์มขณะนี้มีการเสนอ ร่างพระราชบัญญัติส่งเสริมและคุ้มครองแรงงานอิสระ… ซึ่งออกโดยกระทรวงแรงงาน ตั้งแต่เดือนมิถุนายน 2563 และเปลี่ยนชื่อจากเดิม ที่ใช้คำว่า แรงงานนอกระบบ เป็น แรงงานอิสระ ซึ่งมีข้อกำหนดกลไกคุ้มครองแรงงานแพลตฟอร์มแยกออกจากกฎหมายคุ้มครองแรงงานเดิม ซึ่งยังค้างในขั้นตอนเสนอให้คณะรัฐมนตรีพิจารณา แต่ขณะนี้ยังถูกคัดค้านโดยแรงงานอิสระ และสหภาพคนทำงาน ที่ต้องการให้ถอนร่าง และประกาศเป็นกฎกระทรวงตาม พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 เพื่อรับรองสถานะคนทำงานแพลตฟอร์มเป็นลูกจ้าง เหมือนแรงงานทั่วไป

เส้นเบลอการจ้างงาน และ กฎหมายไม่เท่าทัน

อรรคณัฐ วันทนะสมบัติ นักวิจัยสถาบันเอเชียศึกษา ผู้ติดตามประเด็นแรงงานแพลตฟอร์ม | ที่มาภาพ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

“ตอนนี้ประเทศไทยมองว่า การจ้างงานผ่านแพลตฟอร์มแบบนี้ไม่ได้มีความสัมพันธ์แบบลูกจ้างนายจ้าง คือเอาผลสัมฤทธิ์ของงานเพื่อแลกกับค่าแรง ถ้าจะให้เข้ากับลูกจ้างกับนายจ้าง คือต้องมีการจ่ายเงินแบบรายวันหรือรายได้ โดยเอาเวลามาเป็นผลตัดสิน ตอนนี้กฎหมายไทยเป็นแบบนี้”

อรรคณัฐ วันทนะสมบัติ นักวิจัยสถาบันเอเชียศึกษา ผู้ติดตามประเด็นแรงงานแพลตฟอร์มสรุปปัญหาให้ฟัง

และกล่าวต่อว่า การจ้างงานผ่านแพลตฟอร์ม ถึงแม้จะดูตามผลสัมฤทธิ์ แต่ก็มีข้อบังคับอื่นที่ต้องทำตามแอปพลิเคชันบอก เช่น เวลาในการเข้างาน ต้องเข้า ตามที่แอป ฯ สั่ง จะมีความแตกต่างกับงานฟรีแลนซ์ ดูที่ตัวงานโดยที่ไม่ต้องบังคับบัญชา กระบวนการ เช่น นี้คือการจ้างทำของ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์

“ความสัมพันธ์ของแพลตฟอร์มหางาน ลูกจ้างกับนายจ้างไม่มีความสัมพันธ์ที่เข้ากับข้อบังคับกฎหมาย ดังนั้นแรงงานเหล่านี้ก็ตกไปอยู่ข้อกำหนด จ้างทำของ ไม่คุ้มครองด้วยกฎหมายแรงงาน นายจ้างก็ไม่จำเป็นต้องทำตามข้อกำหนด”

อรรคณัฐ กล่าวต่อว่า ประเทศไทยมีการขับเคลื่อน ผลักดัน ร่าง พ.ร.บ.ส่งเสริมและคุ้มครองแรงงานอิสระ… แต่ด้วยการปรับเปลี่ยนหลายเรื่อง ร่างกฎหมายนี้ยังไม่ประกาศใช้งานเพื่อรับรองของการเติบโตแรงงานแพลตฟอร์ม

หรือหากออกมาแล้วก็ไม่รู้ว่ากฎหมายจะเท่าทันหรือไม่ และ ไม่รู้ จะผ่านออกมาได้หรือไม่

อรรคณัฐ ยังแสดงความกังวลว่า การจ้างงานผ่านแพลตฟอร์มจะมีมากขึ้น ทั้งนายจ้างและแรงงาน ก็จะใช้แอปพลิเคชันมากขึ้น สภาพเศรษฐกิจและความง่ายของเทคโนโลยีจะทำให้ แรงงานมาใช้แพลตฟอร์มมากขึ้น และสิ่งที่ตามมาคือแรงงานเหล่านี้ใครจะดูแล ทั้งเรื่องของการรักษาพยาบาลเงินเกษียณอายุ

ความมั่นคงของแรงงาน ในกลไกแพลตฟอร์มจ้างงาน

รองศาสตราจารย์ แล ดิลกวิทยรัตน์ สมาชิกวุฒิสภาและผู้ติดตามประเด็นกฎหมายแรงงาน | ที่มาภาพ: TCIJ

นอกจากความสัมพันธ์การจ้างงานที่ คลุมเครือแล้ว แรงงานแพลตฟอร์ม ยังไม่มี การส่งเสริมสวัสดิการแรงงาน ลูกจ้างต้องเข้าร่วมประกันสังคมเองตามมาตรา 40 ที่ต้องจ่ายเงินสมทบเองเพียงฝ่ายเดียว และได้รับสวัสดิการน้อยกว่ามาตราอื่น

รองศาสตราจารย์ แล ดิลกวิทยรัตน์ สมาชิกวุฒิสภาและผู้ติดตามประเด็นกฎหมายแรงงาน กล่าวว่า กฎหมายคุ้มครองแรงงานไทย มักมาช้ากว่าปัญ หาเสมอ เพราะสวัสดิการและการดูแลแรงงาน แพลตฟอร์มขณะนี้ ถูกกำหนดให้เป็นแรงงานนอกระบบ

รองศาสตราจารย์ แล ดิลกวิทยรัตน์ เสนอว่า แรงงานแพลตฟอร์มเหล่านี้ ต้องมีผู้ รับผิดชอบ โดยเฉพาะรัฐ ต้องให้การคุ้มครองแรงงานอย่างเท่าเทียม โดย ยึดกรอบ 3 เสาหลักของกฎหมายแรงงาน คือ 1.การคุ้มครองแรงงาน ค่าจ้างต้องพอกิน ชั่วโมงทำงานไม่เกินมาตรฐาน มีเวลาพักที่เหมาะสม 2. แรงงานสัมพันธ์ มีสิทธิเจรจาต่อรองเพื่อปรับปรุงสภาพการจ้าง ค่าจ้าง และสวัสดิการ และ 3. ประกันสังคม มีการคุ้มครองกรณีอุบัติเหตุ ว่างงาน หรือเกษียณอายุ

แพลตฟอร์ม ทางผ่าน หรือทางตันของแรงงาน

พลอย รับงานผ่านแพลตฟอร์ม ในช่วงเวลาชั้นปีสุดท้ายก่อนเข้าสู่ตลาดแรงงานเต็มตัว เธอวางแผนว่าหลังเรียนจบจะสมัครงานประจำตามบริษัท และสมัครสอบข้าราชการไปด้วย ถึงแม้รายได้ของการใช้บริการแพลตฟอร์มจะไม่ต่างกับงานประจำ แต่ความไร้สวัสดิการและความมั่นคง ทำให้เธอมองเป็นเพียงทางผ่านชีวิต

“หนูว่า มันหางานง่ายมาก โหลดแอปฯ แล้วก็กรอกข้อมูล ถ้ามันตรงกับนายจ้างเราก็ทำ แต่ถ้าเราทำไปสักพัก เราไม่ชอบเราก็เลิกก็ได้ ไปแอปฯ อื่น ถ้าหนูเรียนจบหนูก็ไม่ใช้แล้ว”

สำหรับพลอยมองเป็นเพียงทางผ่านช่วงวัยก่อนเรียนจบมหาวิทยาลัย แต่สำหรับแรงงานอีกมาก การเข้าสู่วงจรแรงงานแพลตฟอร์ม อาจเป็นทางเลือกสุดท้าย

พร้อมก้มหน้ายอมรับชะตากรรม ไร้สวัสดิการ ความมั่นคง และการยังไม่ชัดเจนของกฎหมายคุ้มครองแรงงาน บนทางแพร่งของยุคสมัยเศรษฐกิจดิจิทัล

หมายเหตุ : งานเขียนชิ้นนี้จัดทำขึ้นโดยเป็นส่วนหนึ่งของโครงการพัฒนาทักษะด้านสื่อที่จัดโดยมูลนิธิทอมสัน รอยเตอร์ เนื้อหาทั้งหมดเป็นความรับผิดชอบของผู้เขียนแต่เพียงผู้เดียว