ข่าวสืบสวนจาก Mongabay พบแร่จากเหมืองที่ปล่อยมลพิษในเมียนมา ส่งต่อไปจีนผ่านบริษัทไทย

กองบรรณาธิการ TCIJ 19 พ.ย. 2569 | อ่านแล้ว 134 ครั้ง


ข่าวสืบสวนจาก Mongabay พบ แร่สำคัญจำนวนมากจากเมียนมาถูกนำเข้ามาในไทย และส่วนใหญ่ถูกส่งออกต่อไปยังจีน ขณะที่หน่วยงานไทยตรวจพบโลหะหนักในแม่น้ำของไทยแล้วอย่างน้อย 6 สาย โลหะหนักเหล่านี้เชื่อมโยงกับการทำเหมืองในเมียนมา การสืบสวนของสื่อ Mongabay พบบริษัทจดทะเบียนในไทยกว่า 50 แห่งที่ยังนำเข้าแร่จากเมียนมา ในช่วง 9 เดือนแรกของปี 2025 ไทยนำเข้าแร่จากเมียนมากว่า 105,000 ตัน มูลค่ากว่า 13,900 ล้านบาท แต่ผู้นำเข้าส่วนใหญ่ไม่รู้ว่าแร่มาจากเหมืองใด ข้อมูลชี้ว่าบริษัทในเมียนมา ไทย และจีนได้ประโยชน์จากอุตสาหกรรมนี้ อุตสาหกรรมเดียวกันนี้ก่อวิกฤตสาธารณสุขและกระทบความมั่นคงด้านอาหารและน้ำของประชาชนหลายแสนคนในภาคตะวันออกของเมียนมาและภาคเหนือของไทย ภาคประชาสังคมและกลุ่มการเมืองไทยจึงเรียกร้องให้ยุติการนำเข้าแร่จากเมียนมา | ภาพจาก: Gerald Flynn / Mongabay

เวลา 8 โมงเช้าของวันที่ 26 มิถุนายน 2026 รถบรรทุกพ่วงอย่างน้อย 13 คันจอดเรียงรออยู่ที่จุดผ่านแดนเปิ่งเคลิ่ง อำเภออุ้มผาง จังหวัดตาก จุดนี้เป็นหนึ่งในไม่กี่แห่งที่ขนส่งแร่จากเมียนมาเข้าไทยทางบกได้อย่างถูกกฎหมาย บรรยากาศกลางแดดร้อนเต็มไปด้วยความตึงเครียด ประตูด่านยังไม่เปิด และพ่อค้าแร่หลายคนตะโกนใส่ผู้สื่อข่าวด้วยความไม่พอใจ พร้อมสั่งห้ามถ่ายภาพ

วันก่อนหน้า ทหารไทยที่ดูแลการค้าแร่ข้ามแดนอนุญาตให้ Mongabay บันทึกภาพการขนส่งพลวงหลายร้อยตัน แร่ล็อตนี้คาดว่าจะส่งมาจากรัฐกะเหรี่ยงของเมียนมาเข้าสู่จังหวัดตาก จุดผ่านแดนอยู่ห่างจากอำเภอแม่สอดลงไปทางใต้ราว 200 กิโลเมตร ผู้สื่อข่าวถูกห้ามถ่ายภาพการมีส่วนร่วมของทหารในการค้านี้ และห้ามถ่ายภาพตัวแร่ด้วย

ประตูด่านเปิดตอน 10 โมงเช้า รถบรรทุกคันแรกจากรัฐกะเหรี่ยงขนพลวงข้ามเข้าเขตไทย พลวงเป็นแร่สีเงินที่ใช้ผลิตกระสุน ระเบิด เกราะ และสารกึ่งตัวนำ รวมถึงใช้ในอุตสาหกรรมกลาโหม การบินและอวกาศ และเทคโนโลยีอื่น ๆ

รถเครนแล่นข้ามมาจากฝั่งเมียนมา ตามด้วยขบวนรถบรรทุกสภาพทรุดโทรม คนงานจากทั้ง 2 ฝั่งรีบเกี่ยวสลิงเข้ากับถุงขนาด 1 ตัน ผู้สื่อข่าวได้รับแจ้งว่าถุงเหล่านี้บรรจุสินแร่พลวง คนงานยังเกี่ยวสลิงเข้ากับแท่งพลวงถลุงแล้วที่วางซ้อนกันอยู่

คนขับรถหลบแดดอยู่ระหว่างที่ถุงแร่และแท่งพลวงแกว่งไปมากลางอากาศ เครนยกของออกจากรถเมียนมาและบรรจุลงรถไทยอย่างรวดเร็ว เมื่อบรรทุกเสร็จ สินค้าบนรถไทยจะถูกคลุมผ้าใบ ทหารไทยตรวจดูคร่าว ๆ แล้วรถจึงออกเดินทางไปแม่สอด

การทำเหมืองที่ไร้การควบคุมขยายตัวอย่างรวดเร็วทั่วเมียนมาในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ผลที่ตามมาคือมลพิษข้ามพรมแดน สารพิษจากโลหะหนักไหลตามแม่น้ำจากพื้นที่เหมืองในเมียนมาเข้าสู่ไทย จนถึงขณะนี้ หน่วยงานไทยตรวจพบสารหนู แคดเมียม ตะกั่ว และสารปนเปื้อนอื่น ๆ ในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก ซึ่งไหลลงแม่น้ำโขง หน่วยงานไทยยังตรวจพบสารเหล่านี้ในแม่น้ำโขงสายหลัก แม่น้ำสาละวินที่ไหลเลียบชายแดนไทย-เมียนมา และแม่น้ำกระบุรีในจังหวัดระนอง

สาธารณชนไม่พอใจอย่างกว้างขวางที่สารพิษแพร่กระจายในแม่น้ำของไทยโดยไม่มีการแก้ไข แต่ Mongabay พบว่ายังมีบริษัทจดทะเบียนในไทยกว่า 50 แห่งที่นำเข้าแร่สำคัญ (critical minerals) จากเมียนมา

เหมืองขนาดใหญ่ที่ดำเนินงานระดับอุตสาหกรรม

"เหมืองใหญ่มาก เป็นกิจการใหญ่ที่มีคนงานเยอะ" ชายคนหนึ่งที่นั่งรถบรรทุกพลวงมาจากเมียนมากล่าว

แหล่งข่าว 2 รายที่รู้จักอุตสาหกรรมเหมืองแร่ของเมียนมาเห็นตรงกันว่า การทำเหมืองพลวงในรัฐกะเหรี่ยงพัฒนาเป็นระดับอุตสาหกรรมแล้ว รวมถึงในพื้นที่ใต้การควบคุมของสหภาพแห่งชาติกะเหรี่ยง (Karen National Union - KNU) KNU เป็นกลุ่มติดอาวุธชาติพันธุ์ที่สู้รบกับรัฐบาลทหารเพื่อเอกราช และสนับสนุนการปฏิวัติ

อย่างไรก็ตาม กำลังการแปรรูปแร่ส่วนใหญ่ยังอยู่ที่เมืองเมียวดี รัฐกะเหรี่ยง ทางตะวันออกเฉียงใต้ของเมียนมา ปัจจุบันเมียวดีอยู่ใต้การควบคุมของกองกำลังที่เป็นพันธมิตรกับรัฐบาลทหาร แหล่งข่าวทั้ง 2 รายเห็นตรงกันว่า ในหลายกรณี ขั้นตอนการแปรรูปสร้างความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อมมากกว่าการทำเหมืองเอง

รถบรรทุกที่มาในเดือนมิถุนายนคันนั้นมาจากรัฐกะเหรี่ยงทางตะวันออกของเมียนมา คนขับบอกว่าใช้เวลาขับรถ 2 ชั่วโมงจากพื้นที่เหมืองใกล้ด่านเจดีย์สามองค์ ด่านนี้เชื่อมรัฐกะเหรี่ยงตอนใต้กับจังหวัดกาญจนบุรี เขาบอกว่าหน้าที่ของเขามีเพียงส่งแร่ให้ถึงปลายทางอย่างปลอดภัย เมื่อถูกถามว่าทำงานให้บริษัทใดในรัฐกะเหรี่ยง คนขับก็มีท่าทีอึกอักและไม่ยอมตอบคำถามใด ๆ อีก

พ่อค้าแร่รายหนึ่งพูดได้ 3 ภาษา โดยใช้ภาษาพม่าและภาษากะเหรี่ยงคุยกับพ่อค้าแร่คนอื่น และใช้ภาษาไทยคุยกับ Mongabay พ่อค้ารายนี้ขอไม่เปิดเผยชื่อเพราะยังทำธุรกิจนี้อยู่ และอธิบายว่าเหมืองในเมียนมาแทบไม่มีบริษัทเป็นผู้ดำเนินการ คนในพื้นที่เรียกเหมืองตามชื่อเจ้าของที่ดินที่ให้นักลงทุนจีนเช่าที่ นักลงทุนจีนเป็นผู้นำเครื่องจักรเข้ามา และเป็นผู้จัดการเรื่องการขายแร่จากเมียนมาไปยังไทย

"ขั้นตอนคือได้รับออร์เดอร์จากบริษัทไทย สิ่งที่เขาสนใจคือความบริสุทธิ์ของแร่ จากนั้นถุงแร่จะถูกกองรอไว้ที่ฝั่งเมียนมา ส่วนใหญ่เป็นพลวงกับดีบุก มีแร่อื่นอีกบ้าง แต่ไม่รู้ชื่อทั้งหมด" พ่อค้ารายนี้กล่าว "แร่ทั้งหมดขุดในรัฐกะเหรี่ยง ชาวบ้านบางคนขุดกันเอง แต่ส่วนใหญ่เป็นคนกลางให้เหมืองที่มีนักลงทุนจีน"

"ช่วงนี้การค้าแร่ขยายตัวมาก คนในเปิ่งเคลิ่งเข้ามาเกี่ยวข้องมากขึ้นเรื่อย ๆ เป็นแบบนี้มาตั้งแต่ปีที่แล้ว และเพิ่มขึ้นอย่างมากในปี 2025"

การค้าแร่กับมลพิษในไทย

มลพิษทางน้ำในภูมิภาคนี้เพิ่มขึ้นตามการค้าแร่ที่ขยายตัวอย่างรวดเร็ว

ตลอดกว่า 18 เดือนที่ผ่านมา วิกฤตน้ำปนเปื้อนที่ซ้อนกันหลายด้านทำให้ประชาชนในไทยหลายหมื่นคนไม่มีน้ำสะอาดใช้ หลายคนสูญเสียอาชีพและแหล่งอาหารที่เคยได้จากแม่น้ำ ทั้งเกษตรกรและพื้นที่เกษตรกรรมได้รับสารพิษ ความไม่พอใจของประชาชนเพิ่มขึ้น เพราะมาตรการของรัฐบาลไทยถูกมองอย่างกว้างขวางว่าไม่เพียงพอ ส่วนรัฐบาลเมียนมายังไม่ได้แก้ปัญหาอย่างจริงจัง ช่วงหลังความโกรธยังพุ่งไปที่รัฐบาลจีนด้วย เพราะนักลงทุนและบริษัทจีนมีบทบาทในการขยายตัวของเหมืองในเมียนมาที่ทำให้แม่น้ำของไทยปนเปื้อนสารพิษ

ข้อมูลจากศูนย์สติมสัน (Stimson Center) สถาบันคลังสมองของสหรัฐอเมริการะบุว่า การวิเคราะห์ภาพถ่ายดาวเทียมพบพื้นที่ทำเหมืองทั่วเมียนมาราว 2,214 แห่งนับตั้งแต่ปี 2015 และกว่าครึ่งเปิดขึ้นหลังรัฐประหารปี 2021

ไทยยังเผชิญวิกฤตการปนเปื้อนที่ไม่คลี่คลาย แต่ข้อมูลการนำเข้าของรัฐบาลไทยยังระบุบริษัทกว่า 50 แห่งที่นำเข้าแร่สำคัญหลากหลายชนิดจากเมียนมาอยู่ แหล่งข่าวหลายรายบอก Mongabay ว่าแร่เหล่านี้จำนวนมากถูกส่งออกต่อไปยังจีน

เอกสารที่ Mongabay ได้เห็นระบุว่า เฉพาะ 9 เดือนแรกของปี 2025 ไทยนำเข้าพลวง ทังสเตน ทองแดง ตะกั่ว และแมงกานีส รวม 105,752 ตัน แร่เกือบทั้งหมดอยู่ในรูปสินแร่ มูลค่ารวมกว่า 13,900 ล้านบาท (ราว 422 ล้านดอลลาร์สหรัฐ) ทั้งมูลค่าและปริมาณสูงกว่าแร่ทั้งหมดที่นำเข้าจากเมียนมาในปี 2024 มากกว่า 2 เท่า การผลิตและการนำเข้าดีบุกจากเมียนมาก็ดูจะเพิ่มขึ้นในช่วงหลายปีหลัง ปี 2025 มีการนำเข้าดีบุกมูลค่าหลายร้อยล้านบาท แต่ข้อมูลยังไม่ได้รวมยอดและไม่ครบถ้วน จึงประเมินยอดนำเข้าทั้งหมดได้ยาก ยังไม่แน่ชัดเช่นกันว่าชุดข้อมูลที่ Mongabay ได้รับครบถ้วนหรือเป็นข้อมูลล่าสุดหรือไม่

Mongabay ส่งคำขอไปยังกรมศุลกากร (Thai Customs Department) หลายครั้ง เพื่อขอข้อมูลล่าสุดและขอคำชี้แจงเรื่องความเสี่ยงที่แร่อาจถูกสำแดงผิดประเภท แต่ไม่ได้รับคำตอบ กรมควบคุมมลพิษ (Pollution Control Department - PCD) ซึ่งตรวจคุณภาพน้ำในแม่น้ำที่ปนเปื้อน ก็ไม่ได้ตอบคำถามเป็นลายลักษณ์อักษรของ Mongabay ว่าแร่ชนิดใดอาจเป็นต้นเหตุ

แร่ทุกชนิดที่ไทยนำเข้าจากเมียนมาอยู่ในรายชื่อแร่สำคัญของสำนักงานสำรวจทางธรณีวิทยาสหรัฐฯ (U.S. Geological Survey - USGS) รายชื่อนี้มีการปรับปรุงอยู่เรื่อย ๆ ปัจจุบันมีแร่และธาตุหายาก 60 รายการที่ถือว่าจำเป็นต่อการพัฒนาเศรษฐกิจและความมั่นคงของสหรัฐฯ

พลวง ทังสเตน ทองแดง ตะกั่ว และแมงกานีส มีการใช้งานที่ทับซ้อนกัน แร่เหล่านี้ใช้ในแบตเตอรี่ เครื่องยนต์ อาวุธยุทโธปกรณ์ และการผลิตโลหะผสม ในภาคการบินและอวกาศ พลังงาน กลาโหม และอุตสาหกรรม ความต้องการแร่พุ่งสูงขึ้นจากการขยายตัวของโครงสร้างพื้นฐานด้านปัญญาประดิษฐ์ การเสริมกำลังทางทหาร และการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาด ซึ่งล้วนเกี่ยวพันกับการแข่งขันทางภูมิรัฐศาสตร์ ปัจจัยทั้งหมดนี้เร่งให้มีการขุดแร่มากขึ้นในเมียนมาซึ่งอุดมด้วยแร่

แร่สำคัญเหล่านี้ก่อผลกระทบร้ายแรงต่อสิ่งแวดล้อมทั้งในเมียนมาและนอกประเทศ คนไทยบางส่วนจึงมองว่ารัฐบาลยังควบคุมการค้านี้ไม่มากพอ

"เราไม่รู้ว่า [แร่] มาจากเหมืองไหนกันแน่" ภัทรพงษ์ ลีลาภัทร์ สส.เชียงใหม่ พรรคประชาชน ซึ่งเป็นพรรคฝ่ายค้าน กล่าวกับ Mongabay

ภัทรพงษ์ยังเป็นประธานคณะอนุกรรมาธิการว่าด้วยมลพิษทางน้ำข้ามพรมแดน เขาระบุว่ารัฐบาลควรทำให้ข้อมูลศุลกากรครบถ้วนขึ้น และควรบังคับใช้มาตรา 104 ของพระราชบัญญัติแร่ พ.ศ. 2560 มาตรานี้เปิดทางให้ห้ามหรือควบคุมการนำเข้าแร่จากเมียนมา จนกว่าจะพิสูจน์ได้ว่าแร่เหล่านั้นไม่ได้ทำลายแม่น้ำของไทย

"เมื่อทุกอย่างอิงกับข้อมูลของกรมศุลกากร ปัญหาคือเราไม่มีเทคโนโลยีให้เจ้าหน้าที่ศุลกากรตรวจได้ว่าเป็นดีบุกจริงไหม เป็นพลวงจริงไหม หรือเป็นธาตุหายาก" ภัทรพงษ์กล่าว เขาตั้งข้อสังเกตว่าผู้ทำเหมืองในเมียนมาอาจสำแดงสินค้าที่ส่งเข้าไทยผิดประเภท

ภัทรพงษ์ระบุว่า การตรวจติดตามมลพิษทางน้ำของรัฐบาลผ่านกรมควบคุมมลพิษยังไม่เพียงพอ งบประมาณตรวจคุณภาพน้ำและการช่วยเหลือผู้ได้รับผลกระทบก็ยังไม่พอเช่นกัน

"ปัญหาใหญ่ขึ้นเรื่อย ๆ แต่รัฐบาลก็ยังเงียบ" เขากล่าว และระบุว่าการนิ่งเฉยอาจทำให้เกิดข้อสงสัยว่ามีคนในรัฐบาลได้ประโยชน์จากธุรกิจเหมืองแร่ในเมียนมา

ตลอดเดือนมิถุนายน Mongabay ติดตามบริษัท 12 แห่งในจังหวัดเชียงใหม่ เชียงราย และตาก ทั้ง 3 จังหวัดนี้เป็นที่ตั้งของบริษัทเกือบครึ่งหนึ่งที่ข้อมูลของรัฐบาลระบุว่านำเข้าแร่จากเมียนมา

ข้อมูลนี้ครอบคลุมเฉพาะแร่ที่เข้ามาทางด่านบกที่ถูกกฎหมายอย่างเปิ่งเคลิ่ง และทางท่าเรือแม่น้ำอย่างในเชียงราย ซึ่งแร่เข้าสู่ไทยทางแม่น้ำโขงผ่านสามเหลี่ยมทองคำ แต่เชื่อกันว่ามีเส้นทางลักลอบขนอีกหลายเส้นทางตามแนวชายแดน พ่อค้าแร่บอก Mongabay ว่า แร่เหล่านี้ส่วนใหญ่ถูกส่งออกต่อไปยังจีนผ่านท่าเรือแหลมฉบัง จังหวัดชลบุรี ทั้งแร่ที่นำเข้าถูกกฎหมายและแร่ที่ลักลอบเข้ามาจากเมียนมา

แร่จากเมียนมาที่ไม่มีใครรู้ที่มา

"ถ้านำเข้าอย่างถูกกฎหมายและทำตามขั้นตอน ก็ไม่ควรทำให้ชาวบ้านเดือดร้อนหรือทำให้แม่น้ำเสียหาย ถ้าทำแบบนั้นในธุรกิจเหมืองก็อยู่ได้ไม่นาน" ทรงพล กรรมการบริษัท เทพธรณีธุรกิจเหมืองแร่ จำกัด กล่าว บริษัทนี้ดำเนินเหมืองพลวง 2 แห่งในรัฐกะเหรี่ยงและรัฐมอญมาตั้งแต่ปี 2010

เทพธรณี เป็นบริษัทเดียวในบรรดาบริษัทที่ Mongabay ได้พูดคุยด้วยที่เป็นเจ้าของเหมืองในเมียนมาจริง ในการสัมภาษณ์ที่สำนักงานในแม่สอด ทรงพลยืนยันว่าเหมืองของเขาไม่ได้เป็นต้นเหตุมลพิษในแม่น้ำ เขาบอกว่านำเข้าพลวงเดือนละ 1,000 ถึง 3,000 ตันมาหลายปีโดยไม่เคยมีปัญหา

พลวงของทรงพลเข้ามาจากเมียนมาผ่านจุดผ่านแดนเปิ่งเคลิ่ง เช่นเดียวกับของบริษัทอื่น จากนั้นจึงไปเก็บไว้ในเขตปลอดอากรที่แม่สอดจนกว่ากรมศุลกากรจะตรวจปล่อย เมื่อสินค้าผ่านพิธีการศุลกากร ลูกค้าของทรงพลซึ่งเป็นผู้ซื้อจากจีนแผ่นดินใหญ่จะส่งบริษัทไทยมารับสินค้า แล้วส่งแร่ออกไปจีนผ่านท่าเรือแหลมฉบัง

สงครามกลางเมืองในเมียนมาทำให้ต้นทุนขนส่งของทรงพลสูงขึ้น เพราะต้องผ่านด่านตรวจและจ่ายภาษีให้หลายฝ่าย ทั้ง KNU ที่ต้องการเอกราช กองกำลังกะเหรี่ยงพุทธประชาธิปไตย (Democratic Karen Benevolent Army - DKBA) ที่อยู่ฝ่ายเดียวกับกองทัพเมียนมา และกองกำลังพิทักษ์ชายแดนที่ประกอบด้วยทหารเมียนมา การสู้รบเกิดขึ้นในช่วงที่ราคาพลวงพุ่งขึ้นกว่า 2 เท่านับตั้งแต่ปี 2021 ราคาที่สูงขึ้นช่วยชดเชยต้นทุนที่เพิ่มขึ้นของทรงพลได้ส่วนหนึ่ง แต่ก็ดึงดูดคู่แข่งรายใหม่ให้เข้ามามากขึ้นด้วย

"ตอนนี้มีบริษัทใหม่เยอะมาก เมื่อก่อนมีแค่ผม แต่ตอนนี้มีบริษัทไทยและจีนจำนวนมากทำธุรกิจในเมียนมา" เขากล่าว "ผมบอกไม่ได้ว่าทุกบริษัททำถูกกฎหมายหรือเปล่า น่าจะมีทั้ง 2 แบบ สำหรับผม นี่คืออาชีพ แต่บริษัทจีนหลายแห่งแค่ฟอกเงินจากแก๊งคอลเซ็นเตอร์ เขาเข้ามาทำเหมืองเพื่อฟอกเงินที่ได้จากการก่ออาชญากรรม ส่วนผมทำธุรกิจนี้อย่างมืออาชีพ"

ทรงพลระบุว่า ผู้เล่นรายใหม่ที่หลั่งไหลเข้าสู่ธุรกิจเหมืองแร่ในเมียนมาน่าจะเร่งให้ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมรุนแรงขึ้น ทั้งในเมียนมาและในไทย

ส่วนบริษัทไทยอื่น ๆ ที่นำเข้าแร่จากเมียนมาแทบไม่รู้เลยว่าแร่มาจากไหน ใครเป็นผู้ขุด และแร่เหล่านั้นมีส่วนทำให้เกิดมลพิษทางน้ำข้ามพรมแดนที่สร้างความเสียหายในภาคเหนือและภาคกลางของไทยหรือไม่ เรื่องเหล่านี้ยังไม่มีใครรู้ แม้แต่บริษัทไทยที่นำเข้าแร่เอง

ห้างหุ้นส่วนจำกัด ฟาฟา ชิปปิ้ง เซอร์วิส ตั้งอยู่ที่อำเภอแม่สอด จังหวัดตาก ดำเนินกิจการมาตั้งแต่ปี 2007 และเป็นหนึ่งใน 12 บริษัทนำเข้าแร่ที่ Mongabay ได้พูดคุยด้วย

วราภรณ์ ผู้จัดการทั่วไปของห้างหุ้นส่วน บอกว่าเธอนำเข้าพลวงและดีบุกจากเมียนมาผ่านแม่สอด แร่เข้ามาถึงไทยผ่านเครือข่ายนายหน้า เธอจึงไม่ได้ติดต่อกับบริษัทเหมืองในเมียนมาโดยตรง วราภรณ์ส่งออกพลวงและดีบุกที่ซื้อจากเมียนมาส่วนใหญ่ไปยังจีนเช่นเดียวกับทรงพล และบางครั้งส่งไปญี่ปุ่นและสเปนด้วย

"ไม่เคยได้ข้อมูลเกี่ยวกับบริษัทหรือเหมืองในฝั่งเมียนมาเลย" เธอกล่าวในการสัมภาษณ์ทางโทรศัพท์ "ทุกอย่างผ่านนายหน้า เขาไม่บอกว่าแร่มาจากไหนในเมียนมา และเราก็ไม่ถาม"

ตัวแทนบริษัทไทยหลายรายที่ Mongabay สัมภาษณ์ให้ความเห็นในทำนองเดียวกัน พวกเขาบอกว่ากังวลที่ตรวจสอบย้อนกลับไม่ได้ และกังวลที่ต้องทำธุรกิจกับทั้งผู้ซื้อและผู้ขายที่ไม่รู้จัก

"ไม่รู้ว่าแร่ที่นำเข้ามีส่วนทำให้เกิดมลพิษในไทยหรือเปล่า เพราะไม่ได้เกี่ยวข้องกับฝั่งเหมือง เรื่องคุณภาพน้ำจึงเป็นหน้าที่ของรัฐบาล" วราภรณ์ กล่าว "ไม่รู้ว่าแร่ของเรามาจากไหน ไม่รู้ว่าเรานำแร่พวกนั้นเข้ามาหรือเปล่า ไม่ได้คิดเรื่องพวกนี้"

อนุชา ทำงานที่ บริษัท ดิออน เอ็นเตอร์ไพรซ์ จำกัด บริษัทโลจิสติกส์อีกแห่งในแม่สอดที่นำแร่จากเมียนมาเข้าไทย อนุชามองว่าการที่ไม่มีใครรู้ที่มาของแร่ไม่ใช่ความบกพร่องของระบบ แต่เป็นสิ่งที่ถูกออกแบบมาให้เป็นอย่างนั้น

ใบขนสินค้าและหนังสือรับรองถิ่นกำเนิดสินค้าระบุว่านำเข้าสินค้าอะไรและมาจากประเทศใด แต่ไม่ได้ระบุว่าแร่มาจากที่ไหนหรือบริษัทใดในเมียนมา อนุชาจึงตรวจสอบห่วงโซ่อุปทานย้อนกลับได้ไม่มาก

"คนจากเมียนมาไม่อยากให้เรารู้ว่าเขาเป็นใคร ขุดแร่ที่ไหน เราจึงไม่รู้ว่าซื้อจากบริษัทไหน" เขากล่าว "แต่กรมศุลกากรจะมีข้อมูลนั้น มันไม่ได้อยู่ในเอกสารที่เราได้รับ จากประสบการณ์ ศุลกากรจะพยายามเก็บข้อมูลนั้นเป็นความลับ"

การค้าแร่ข้ามแดนเต็มไปด้วยความลับแทบทุกขั้นตอน เมื่อผู้สื่อข่าวพยายามไปเยือนบางบริษัทที่มีชื่ออยู่ในข้อมูลการนำเข้าของรัฐบาลไทยในเดือนมิถุนายน บริษัทเหล่านั้นดูเหมือนจะไม่มีตัวตนอยู่จริง

บริษัท ไตรมัณณา อิมพอร์ต เอ็กซ์พอร์ต จำกัด นำเข้าพลวง 226.9 ตัน มูลค่ากว่า 538,000 ดอลลาร์สหรัฐ ในปี 2025 แต่ที่อยู่สำนักงานในเชียงใหม่ที่บริษัทแจ้งไว้เป็นเพียงที่ดินร้าง ติดกับร้านอาหารไทใหญ่ที่ไม่มีคนอยู่

บริษัท เอ็นพีซี เจริญทรัพย์ จำกัด เปิดกิจการในเดือนพฤศจิกายน 2024 และนำเข้าทองแดงตลอดปี 2025 บริษัทนี้จดทะเบียนไว้ที่ที่อยู่แห่งหนึ่งในเชียงใหม่ แต่ผู้ใหญ่บ้านและเจ้าหน้าที่ท้องถิ่นอีก 2 คนยืนยันว่าที่อยู่นี้ไม่มีอยู่จริง

Mongabay ไม่สามารถติดต่อทั้ง 2 บริษัทเพื่อขอความเห็นได้

แร่ปริศนาที่เข้ามาถึงไทย

การค้าที่ไม่โปร่งใสอยู่แล้วยิ่งคลุมเครือขึ้นไปอีก เมื่อพ่อค้าหลายรายที่คุยกับ Mongabay โต้แย้งข้อมูลการค้าอย่างเป็นทางการ โดยเฉพาะข้อมูลการนำเข้าสินแร่แมงกานีส พนักงานของ บริษัท ศิลา อิมพอร์ต แอนด์ เอ็กซ์ปอร์ต จำกัด ในเชียงใหม่ ห้างหุ้นส่วนจำกัด ดวงมาดี อิมพอร์ทเอ็กซ์พอร์ทในเชียงราย รวมถึง บริษัท ดิออน เอ็นเตอร์ไพรซ์ จำกัด และ ห้างหุ้นส่วนจำกัด ฟาฟา ชิปปิ้ง เซอร์วิส ต่างยืนยันว่าไม่เคยนำเข้าแมงกานีสเลย หรือไม่ได้นำเข้าในปริมาณตามที่ข้อมูลระบุ

"เป็นไปได้มากที่ถุงที่เรานำเข้าจะมีอย่างอื่นที่ไม่ใช่พลวง" อนุชาจาก บริษัท ดิออน เอ็นเตอร์ไพรซ์ จำกัด กล่าว "ไม่มีการตรวจทุกถุงที่นำเข้า จึงอาจเป็นอะไรก็ได้ และเราไม่รู้ว่ามาจากไหนหรือไปที่ไหน ถ้าไม่มีใครตรวจอย่างถี่ถ้วน มันก็อาจเป็นแร่หายาก"

ไม่สามารถระบุได้ว่าข้อมูลการนำเข้าผิดพลาด หรือมีการสำแดงชนิดแร่ผิด กรมศุลกากรปฏิเสธคำขอความเห็นหลายครั้ง

เหมืองแมงกานีสส่วนใหญ่ที่เป็นที่รู้จักในเมียนมาดำเนินการมาตั้งแต่ต้นทศวรรษ 2000 ในรัฐฉาน ส่วนใหญ่อยู่ในพื้นที่ที่ควบคุมโดยกองทัพสัมพันธมิตรประชาธิปไตยแห่งชาติ (National Democratic Alliance Army - NDAA) NDAA อาศัยความเป็นพันธมิตรกับพรรครัฐว้าแห่งสหรัฐ (United Wa State Party - UWSP) และความสัมพันธ์กับจีน จนกลายเป็นผู้เล่นรายใหญ่ในการทำเหมืองแร่หายากและหยก

ภายในปี 2021 กลุ่มบริษัท Hong Pang ได้สร้างโรงงานแปรรูปแมงกานีส พร้อมพื้นที่ทำเหมืองใกล้ท่าขี้เหล็ก บนชายแดนระหว่างรัฐฉานของเมียนมากับจังหวัดเชียงรายของไทย Hong Pang บริหารโดยเว่ย เซียะกัง (Wei Hsueh-Kang) ขุนศึกชาวจีนที่ถูกสหรัฐฯ คว่ำบาตรและมีความเชื่อมโยงกับ UWSP

ในเวลานั้นก็พบแมงกานีสในแม่น้ำรวกในระดับที่เป็นอันตรายแล้ว แมงกานีสอาจทำให้เกิดภาวะพิษแมงกานีส (manganism) ซึ่งเป็นความผิดปกติทางระบบประสาทที่มีอาการคล้ายโรคพาร์กินสัน ภาวะนี้เกิดจากการปนเปื้อนในน้ำและดินที่ตกค้างอยู่อีกนานหลังเหมืองปิดไปแล้ว ในปี 2025 มูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทใหญ่ (Shan Human Rights Foundation - SHRF) รายงานว่าการทำเหมืองแมงกานีสขยายตัวควบคู่ไปกับโครงการแร่หายากในพื้นที่ของ NDAA และกำลังคุกคามแม่น้ำหลวย (Lwe River) ซึ่งไหลลงแม่น้ำโขง

"ไม่รู้ว่าแมงกานีสขุดจากที่ไหนในเมียนมา เราแค่ขนส่งเข้าไทยให้นักธุรกิจเมียนมา" ชูสิน พนักงานของ ห้างหุ้นส่วนจำกัด คอมพลัส เมจิก กล่าว บริษัทนี้ให้บริการขนส่งแร่ระหว่างเมียนมากับเชียงรายผ่านสามเหลี่ยมทองคำมาตั้งแต่ปี 2024

ชูสินอธิบายว่า ผู้ซื้อชาวจีนสั่งซื้อผ่านนายหน้าแร่ในรัฐฉาน นายหน้าจะส่งสินแร่แมงกานีสล่องตามแม่น้ำหลวยลงแม่น้ำโขง ผ่านสามเหลี่ยมทองคำมาถึง ห้างหุ้นส่วนจำกัด คอมพลัส เมจิก ในเชียงราย จากนั้นบริษัทจะขนส่งทางบกต่อไปยังโรงงานเหล็กของจีนในไทยและในลาว เขาบอก Mongabay ว่าการขนส่งเกิดขึ้นเดือนละ 1 ถึง 2 ครั้ง แต่ละครั้งมีแมงกานีสมากถึง 800 ตัน

ชูสินเชื่อว่ามลพิษในแม่น้ำมาจากการทำเหมืองแร่หายาก ซึ่งเป็นกลุ่มย่อยของแร่สำคัญ ไม่ได้มาจากการทำเหมืองแมงกานีสหรือแร่สำคัญชนิดอื่น เขามั่นใจว่าไม่มีการนำแร่หายากจากเมียนมาเข้ามาในไทย

"ถ้ามันเข้ามาในไทย ก็ไม่ได้ผ่านมือเรา คนทำเหมืองพวกนั้นอาจใช้บริษัทขนส่งเจ้าอื่น" เขากล่าว "การแข่งขันสูงมาก แร่หายากมีมูลค่าสูง แต่การแปรรูปทั้งแพงและยาก แร่ชนิดนี้จึงมีมูลค่าสูงขนาดนั้น"

สำหรับภัทรพงษ์ สส.ฝ่ายค้านจากเชียงใหม่ ปัญหานี้เป็นเรื่องเร่งด่วน รัฐบาลต้องทำมากกว่านี้เพื่อให้แน่ใจว่าแร่ที่นำเข้าจากเมียนมาไม่ใช่แร่ชนิดเดียวกับที่ปนเปื้อนแหล่งน้ำของประเทศ

"ถ้าผมเป็นรัฐบาล ผมจะแก้กฎหมายให้ตรวจสอบย้อนกลับได้ทั้งห่วงโซ่อุปทาน" เขากล่าว "เราต้องตรวจหรือติดตามแร่ที่นำเข้าผ่านชายแดนได้ และต้องรู้จริง ๆ ว่ามาจากไหน ไปที่ไหน และนำไปใช้ทำอะไร แต่ตอนนี้เรายังทำแบบนั้นไม่ได้"



ที่มา:
Myanmar's polluting mines selling to China through Thai companies (Gerald Flynn, Mongabay, 1 October 2026)

ร่วมเป็นแฟนเพจเฟสบุ๊คกับ TCIJ ออนไลน์
www.facebook.com/tcijthai

ป้ายคำ
Like this article:
Social share: