'ผู้ชายครองเวที-ผู้หญิงทำงานเบื้องหลัง' งานวิจัยชี้ความเหลื่อมล้ำทางเพศในขบวนการประชาธิปไตยอีสาน

กองบรรณาธิการ TCIJ 21 พ.ย. 2569 | อ่านแล้ว 256 ครั้ง


งานวิจัยที่นำเสนอใน Isaan Pride Conference 2026 พบว่า วัฒนธรรมความเป็นชายมีอิทธิพลต่อทั้งภาวะผู้นำ รูปแบบการเคลื่อนไหว และความสัมพันธ์ภายในขบวนการประชาธิปไตยอีสาน ตั้งแต่วัฒนธรรมการดื่มวงเหล้า การยกย่องคนทำงานหนัก ไปจนถึงการที่ผู้ชายครองบทบาทแกนนำ ขณะที่ผู้หญิงและคนหลากหลายทางเพศมักทำงานเบื้องหลังหรือมีพื้นที่น้อยกว่า นอกจากนี้ การคุกคามทางเพศยังถูกมองเป็นเรื่องส่วนตัว และประเด็นเพศสภาพยังถูกลดความสำคัญเมื่อเทียบกับข้อเรียกร้องทางการเมืองอื่น ๆ

ในการประชุมวิชาการ Isaan Pride Conference ครั้งที่ 1 ประจำปี 2026 จัดขึ้นภายใต้หัวข้อ "เควียร์ไทบ้าน อีสานเจนเด้อ วัฒนธรรม ความเชื่อ สื่อ และการเคลื่อนไหวในกระแสโลก" เมื่อวันที่ 19 พฤศจิกายน 2569 ณ ห้องประชุมใหญ่ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น เวทีนี้มีการนำเสนองานวิจัยเรื่อง "ความเป็นชายในขบวนการประชาธิปไตยอีสาน" เป็นงานชิ้นสุดท้ายของธีมที่ 5 Queering Education and Politics ผู้นำเสนอคือ Vanessa Moll จากมหาวิทยาลัยขอนแก่น และดวงทิพย์ ฆารฤทธิ์ จากกลุ่ม Feminist's Liberation Front Mekong-Chi-Mun (เฟมินิสต์โขงชีมูน-เฟมปลาแดก)

ผู้วิจัยและที่มาของงาน

ดวงทิพย์ แนะนำว่าตนอยู่กลุ่มที่เพื่อน ๆ เรียกกันเล่น ๆ ว่า "เฟมินิสต์ปลาแดก" ชื่อทางการคือเฟมินิสต์แม่โขง–ชี–มูล เธอเป็นผู้หญิงอีสาน เป็นซิสเจนเดอร์ และเฝ้าดูการเคลื่อนไหวทางการเมืองมาตั้งแต่รัฐประหารปี 2557 เธอเริ่มทำวิจัยเพราะเห็นคนจำนวนมากถอยออกจากขบวนการ สาเหตุมีหลายอย่าง แต่ส่วนหนึ่งคือพื้นที่เคลื่อนไหวทางการเมืองไม่ได้ปลอดภัยสำหรับทุกเพศ การล่วงละเมิดและคุกคามทางเพศยังถูกปล่อยให้เป็นเรื่องส่วนตัว แทนที่จะถูกมองเป็นปัญหาเชิงโครงสร้าง

Vanessa Moll เป็นชาวอเมริกันที่อยู่ขอนแก่นมาราว 18 ปี เดิมเข้ามาศึกษาขบวนการรากหญ้า ประเด็นการพัฒนา สิ่งแวดล้อม ผลกระทบต่อท้องถิ่น และการตอบสนองของชุมชน เธอเล่าว่าในฐานะผู้หญิงที่มาจากต่างวัฒนธรรม เธอสังเกตตั้งแต่แรกว่าเพศภาวะแทรกอยู่ในทุกมิติของชีวิต รวมถึงในการเคลื่อนไหว จึงสนใจเรื่องความเป็นชายมาตั้งแต่นั้น

งานวิจัยนี้ยังไม่เสร็จสมบูรณ์ ทีมวิจัยมีทั้งหมด 4 คน อีก 2 คนคือ Sophie ซึ่งเคยสอนที่มหาวิทยาลัยขอนแก่นและปัจจุบันไปศึกษาต่อ กับที่ปรึกษาชาวเยอรมันอีกหนึ่งท่าน

(อนึ่งก่อนหน้านี้ ดวงทิพย์ ฆารฤทธิ์, Vanessa Moll และ Sophie Marijam Grobe เคยเขียนบทความเรื่อง "Maskulinität in Bewegung" หรือความเป็นชายในขบวนการ ตีพิมพ์ในวารสาร südostasien ฉบับ 2/2025 ว่าด้วยนักกิจกรรมที่ตั้งคำถามกับบทบาทของความเป็นชายและแบบอย่างผู้นำในองค์กรทางการเมือง)

ขอบเขตและวิธีวิจัย

งานชิ้นนี้ศึกษาการเคลื่อนไหวตั้งแต่ปี 2563 ซึ่งมีข้อเรียกร้อง 3 ข้อ คือยุบสภา หยุดคุกคามประชาชน และร่างรัฐธรรมนูญใหม่ มีจุดยืน 2 ข้อ คือไม่เอารัฐบาลที่ไม่ได้มาจากประชาชนและไม่เอารัฐประหารอีกต่อไป และยังมีความคาดหวังให้สถาบันพระมหากษัตริย์อยู่ใต้รัฐธรรมนูญ ทีมวิจัยเลือกศึกษาภาคอีสานเพราะเป็นภาคที่มีบทบาทสูงต่อการชุมนุมและการเคลื่อนไหวทางสังคม โดยเฉพาะในยุคเสื้อแดง

ทีมวิจัยใช้การสัมภาษณ์เชิงลึกนักกิจกรรม อดีตนักกิจกรรม และเจ้าหน้าที่ NGO ระหว่างเดือนเมษายน-มิถุนายน 2569 ได้ผู้ให้ข้อมูลราว 10 คน จากประมาณ 2 จังหวัด และไม่เปิดเผยชื่อจังหวัดเพื่อคุ้มครองผู้ให้ข้อมูล ถึงตอนนี้วิเคราะห์ไปแล้ว 5 กรณี ผู้ให้ข้อมูลมีอายุตั้งแต่ราว 20 ต้น ๆ ถึง 40 กลาง ๆ ทำงานด้านสิ่งแวดล้อมและประชาธิปไตย การวิเคราะห์ใช้การจัดหมวดหมู่ประเด็นตามแนวทางการวิจัยเชิงคุณภาพ คำถามหลักของงานคือความเป็นชายมีอิทธิพลต่อขบวนการประชาธิปไตยในภาคอีสานอย่างไร ซึ่งทีมวิจัยได้ข้อค้นพบหลัก 5 ประการ

ข้อค้นพบที่ 1 เป้าหมาย อุปสรรค และวัฒนธรรมนักกิจกรรม

ในระดับบุคคล แรงจูงใจในการเข้าร่วมมีสองแบบ แบบแรกมาจากความรู้สึกฮึกเหิมในการประท้วง อีกแบบมาจากแรงจูงใจภายใน อุปสรรคหลักคือเวลาและเงิน ซึ่งขึ้นอยู่กับเพศ ชนชั้น และที่อยู่อาศัย การมีส่วนร่วมในชนบทกับในเมืองมีลักษณะต่างกัน และต่างกันไปตามรูปแบบการเคลื่อนไหวด้วย นักกิจกรรมยังถูกคาดหวังว่าต้องทุ่มเทและเสียสละทุกอย่าง คนที่มีภาระในบ้านจึงเข้าร่วมได้ยาก และบางคนถอยออกไปเองเพราะกลัวจะทำได้ไม่เต็มที่

อีกประเด็นคือวัฒนธรรมการดื่มแอลกอฮอล์เพื่อสร้างความสัมพันธ์ ทั้งระหว่างนักกิจกรรมด้วยกันและกับชุมชน ผู้ให้สัมภาษณ์บางคนบรรยายบรรยากาศแบบนี้ว่าดูกุ้ย ๆ หรือดูนักเลง และมองว่าทำให้ผู้หญิงบางคนไม่อยากเข้าไป ส่วนเรื่องวาทกรรมและสื่อ ใครเข้าถึงสื่อได้มากกว่าก็มีอำนาจกำหนดวาทกรรมมากกว่า วาทกรรมของขบวนการมักอ้างย้อนไปถึงรัฐธรรมนูญปี 2540 เน้นสิทธิมนุษยชนและเสรีภาพในการแสดงออก ส่วนเรื่องเพศสภาพและชนชั้นกลายเป็นประเด็นรอง

ข้อค้นพบที่ 2 ระยะร้อนและระยะเย็นของการเคลื่อนไหว

ระยะร้อนคือการชุมนุมแบบเผชิญหน้า ส่วนระยะเย็นคืองานที่ไม่เผชิญหน้า เช่นงานสร้างสรรค์และงานทางความคิดในมิติอื่น ๆ งานเย็นแบบเดิมมีความเป็นชายค่อนข้างสูง ทำกันอย่างเข้มข้นแบบเต็มเวลา นักกิจกรรมฝังตัวอยู่ในชุมชนจนกลายเป็นวิถีชีวิต เรื่องงานกับเรื่องส่วนตัวแยกกันไม่ออก งานแบบนี้ได้รับอิทธิพลจากแนวคิดคอมมิวนิสต์ และเรียกร้องให้ทุกคนทำงานและเคลื่อนไหวตลอดเวลาจนเกิดความเหนื่อยล้า

งานเย็นแบบใหม่มีความเป็นหญิงมากขึ้น เปลี่ยนจากงานเข้มข้นหรืองาน NGO ที่เป็นทางการมาก มาเป็นคอมมูนิตี้เล็ก ๆ ที่ยังยึดโยงกับชุมชน ให้ความสำคัญกับ work-life balance และการพักผ่อน เคลื่อนไหวผ่านช่องทางออนไลน์มากขึ้น และเป็นปัจเจกมากขึ้น ผู้หญิงและ LGBT ยังคงทำงานในรูปแบบเย็นแบบใหม่นี้ ขณะที่ผู้ชายเข้าร่วมในช่วงร้อนแรงมาก แต่บทบาทลดลงเมื่อการเคลื่อนไหวเข้าสู่ระยะเย็น ผู้ให้สัมภาษณ์คนหนึ่งเล่าถึงแรงกดดันที่ถูกคาดหวังว่าต้องเป็น NGO ทั้งที่ตนเป็นเพียงส่วนหนึ่งของการขับเคลื่อนประเด็นทางสังคม สุดท้ายแบกความคาดหวังไม่ไหวและต้องถอยออกมา

ข้อค้นพบที่ 3 ภาวะผู้นำ

ผู้นำการประท้วงส่วนใหญ่เป็นผู้ชาย เส้นทางที่พบบ่อยคือเริ่มจากสภานักเรียน แล้วขึ้นเวทีปราศรัย จนกลายเป็นแกนนำ ในพื้นที่ขนาดเล็กอย่างวงเสวนามักมีผู้หญิงมากกว่า ซึ่งเป็นลักษณะของงานเย็น ส่วนแกนนำที่เป็น LGBT แทบไม่มีเลย เพิ่งเริ่มเห็นมากขึ้นช่วงปี 2563 แต่สัดส่วนยังน้อย

ผู้ให้ข้อมูลมองว่าผู้นำที่ดีในอีสานคือคนที่เข้ากับคนอื่นได้ง่ายและเห็นอกเห็นใจผู้อื่น ผู้นำหญิงถูกมองว่ารอบคอบ ระมัดระวัง มีความคิดสร้างสรรค์ และสร้างบรรยากาศที่ดีได้ ส่วนผู้นำชายถูกมองว่าด้อยกว่าเพราะควบคุมตัวเองไม่ได้ โดยเฉพาะเวลาดื่มแอลกอฮอล์ ผู้ให้สัมภาษณ์บางคนเล่าว่าผู้ชายบางคนดื่มแล้วโวยวาย ขบวนการยังไม่ค่อยพูดถึงผู้นำในฐานะผู้สนับสนุนที่ช่วยให้สมาชิกเติบโตเป็นผู้นำได้เอง ผลคือคนที่ไม่ได้เป็นผู้นำมักคล้อยตามทิศทางของกลุ่ม ไม่กล้าแย้งหรือตั้งคำถาม และพื้นที่สำหรับผู้นำหลายระดับยังจำกัด

ข้อค้นพบที่ 4 แรงกระตุ้นและผลกระทบต่อบุคคล

การเข้าสู่ขบวนการมักเริ่มจากตัวเองหรือชุมชนที่อยู่ ทั้งหมู่บ้าน มหาวิทยาลัย หรือคอมมูนิตี้ต่าง ๆ บางคนเข้ามาในช่วงที่การเคลื่อนไหวเข้มข้นอย่างปี 2563 และอัตลักษณ์อีสานช่วยสร้างความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน ส่วนการออกจากขบวนการมักเกิดจากการเติบโตในชีวิต เช่นการเข้ามหาวิทยาลัยหรือการย้ายถิ่นไปทำงาน รวมถึงภาวะหมดไฟ ความขัดแย้งภายใน และความรู้สึกว่าปัญหาถูกแก้แล้ว ทั้งที่จริงอาจแก้ได้เพียงเล็กน้อย

ทีมวิจัยยังชี้ปัจจัยภายนอก ได้แก่แนวโน้มที่เยาวชนทั่วโลกคิดแบบอนุรักษ์นิยมมากขึ้น การประท้วงไม่เป็นที่ยอมรับในโรงเรียน และการที่คนกรุงเทพฯ มักไม่เข้าใจปัญหาของคนต่างจังหวัด เมื่อคนต่างจังหวัดเข้าไปชุมนุมในกรุงเทพฯ สิ่งที่ได้ยินบ่อยคือคำบ่นว่าทำให้รถติด ผู้ให้สัมภาษณ์คนหนึ่งเล่าถึงภาวะหมดไฟหลังต่อสู้อย่างหนักและยาวนานโดยไม่มีเวลาพัก แม้แต่การพูดว่าเหนื่อยก็เป็นเรื่องที่ไม่อยากให้พูดถึง

ข้อค้นพบที่ 5 อุดมคติกับความเป็นจริง

นักกิจกรรมชายให้ความสำคัญกับการทำงานมากกว่าการพักผ่อน ใครทำงานหนักก็ได้รับการยอมรับและสร้างตัวตนจากการทำงานหนัก มีภาพลักษณ์แบบอันธพาล เช่นการดื่ม การสูบบุหรี่ และการดื่มแล้วโวยวาย ที่น่ากังวลคือการปกป้องผู้ที่คุกคามหรือล่วงละเมิดทางเพศซ้ำ ๆ โดยอ้างว่าเพื่อปกป้องขบวนการ และบอกว่าเป็นเรื่องส่วนตัวที่ไม่ควรพูดถึง นอกจากนี้ผู้ชายมักไม่ให้ความสำคัญกับความปลอดภัยและความเสี่ยงในการชุมนุม

ทีมวิจัยเสนอว่าพื้นที่ปลอดภัยแบบที่มีความเป็นหญิงประกอบด้วยการลดลำดับชั้นด้านตำแหน่งและอายุ การให้ความสำคัญกับความปลอดภัย สุขภาพ และมาตรการป้องกันความเสี่ยง งานสร้างสรรค์และการกลับมาทำงานกับตัวเอง และการเยียวยาเพื่อให้เยาวชนรุ่นต่อไปทำงานทางสังคมได้ยาวนาน ขณะเดียวกันการกีดกันทางเพศสภาพยังคงอยู่ ขบวนการยังไม่มีแนวทางจัดการเรื่องการคุกคามทางเพศ ผู้หญิงกลายเป็นคนทำงานเบื้องหลังตลอดเวลา ระบบชายเป็นใหญ่ถูกมองว่าใหญ่เกินไปและแก้ยากจนไม่ต้องไปแตะ งานทำอาหาร ล้างจาน และงานใช้แรงงานยังแบ่งตามบทบาททางเพศ และการรับรู้เรื่องความแตกต่างทางเพศยังเชื่อมโยงกับแนวคิดสตรีนิยมน้อย

บทสรุปของงานวิจัย

ทีมวิจัยสรุปว่ากิจกรรมที่สะท้อนความเป็นชายมีอิทธิพลต่อวิสัยทัศน์ ยุทธศาสตร์ โครงสร้างองค์กร และความสัมพันธ์ภายในกลุ่มนักกิจกรรมประชาธิปไตย กิจกรรมเหล่านี้ได้แก่การนำชุมนุม การปราศรัย การดื่มแอลกอฮอล์ การสูบบุหรี่ วัฒนธรรมการกิน การฝังตัวในชุมชน และการประท้วงบนท้องถนน ซึ่งล้วนผลักให้แนวทางการเคลื่อนไหวเข้มข้นและยึดมั่นในจุดยืนของขบวนการ ชนชั้น อายุ และอัตลักษณ์ท้องถิ่นทำงานร่วมกับเรื่องเพศ เป็นปัจจัยกำหนดว่าแต่ละคนจะมีส่วนร่วมได้มากน้อยแค่ไหน

นักกิจกรรมมองว่าพื้นที่การเคลื่อนไหวทางสังคมกำลังเปลี่ยนไป และคาดว่าการเปลี่ยนแปลงนี้จะเปิดโอกาสให้คนหลากหลายกลุ่มเข้ามามีส่วนร่วมได้ครอบคลุมขึ้น พวกเขาเริ่มตระหนักถึงอุปสรรคทั้งการคุกคามทางเพศ กรอบบทบาทความเป็นชายและความเป็นหญิง และอุดมการณ์ชายเป็นใหญ่ที่ฝังอยู่ในหลายพื้นที่ อย่างไรก็ตาม แม้นักกิจกรรมจะพูดถึงชนชั้น อายุ และอัตลักษณ์ท้องถิ่น พวกเขากลับไม่ค่อยใช้เพศสภาพเป็นกรอบในการวิเคราะห์ขบวนการของตนเอง และในบางพื้นที่ยังปฏิเสธการพูดถึงแนวคิดเฟมินิสต์ เพราะมองว่าเป็นอันตรายต่อขบวนการ

ผู้วิพากษ์ชี้ความเท่าเทียมต้องเริ่มที่โรงเรียน

อาจารย์ผู้วิพากษ์จากมหาวิทยาลัยขอนแก่นมองว่างานทุกชิ้นในธีมนี้เชื่อมโยงกัน แม้งานชิ้นสุดท้ายจะพูดเรื่องความเป็นชาย แต่ท้ายที่สุดก็วนกลับมาที่เรื่องความเท่าเทียม ในการชุมนุม เพศชายมีบทบาทเด่นและได้ซีนมากกว่าเพราะงานเป็นแอ็กชัน แต่ในงานเชิงกลยุทธ์อย่างการออกสื่อหรือการดีเบต ผู้หญิงและเพศหลากหลายกลับมีบทบาทมากขึ้น อาจารย์เห็นว่าทุกเพศควรมีบทบาทในพื้นที่อย่างเท่าเทียมกัน และจุดเริ่มต้นน่าจะอยู่ที่โรงเรียน

อาจารย์ยกตัวอย่างแบบเรียนมานี มานะ ที่ไม่มีตัวละครเควียร์เลย ความเป็นเควียร์จึงกลายเป็นสิ่งแปลกในสายตาเด็ก และนำไปสู่ทั้งการต่อต้านและความเห็นใจ อาจารย์ย้ำว่าเควียร์อาจไม่ได้ต้องการความเห็นใจหรือสปอตไลต์ แค่ต้องการอยู่ร่วมกันอย่างสงบสุขในฐานะคนคนหนึ่ง และชวนคิดว่าการที่เราต้องแสวงหาพื้นที่ปลอดภัยสะท้อนว่าพื้นที่ข้างนอกยังไม่ปลอดภัย อาจารย์ยังตั้งคำถามถึงประโยคที่ครอบครัวมักพูดว่าเป็นอะไรก็ได้ขอให้เป็นคนดี ว่าแฝงนัยว่าต้องชดเชยที่ไม่ได้เป็นอย่างที่ครอบครัวคาดหวัง และทิ้งท้ายด้วยคำถามว่าคำว่าเควียร์ควรต้องมีมาตั้งแต่แรกหรือไม่ เพราะเป็นคำที่สังคมสร้างขึ้นให้คนกลุ่มหนึ่งรู้สึกว่ามีตัวตน โดยยังไม่แน่ใจว่าเป็นสิ่งที่พวกเขาต้องการหรือเปล่า

ถาม-ตอบ เรื่องเพศไม่ใช่เรื่องโครงสร้างจริงหรือ

ผู้เข้าร่วมคนหนึ่งชื่นชมว่าการวิพากษ์ขบวนการเคลื่อนไหวหรือ NGO เรื่องเพศบนเวทีวิชาการเกิดขึ้นไม่บ่อย ส่วนใหญ่มักเป็นการโต้ตอบกันบนโลกออนไลน์ แล้วถามว่าผู้หญิงและ LGBTQIA+ มีส่วนร่วมในข้อเสนอที่ขบวนการผลักดันต่อรัฐบาลที่ผ่านมามากน้อยเพียงใด และขบวนการเรื่องความหลากหลายทางเพศถูกกีดกันออกจากพื้นที่การเรียกร้องประชาธิปไตยหรือไม่

ดวงทิพย์ ตอบว่าทุกเพศมีส่วนร่วมในการขับเคลื่อนและอยู่ในทุกที่ เพียงแต่ไม่ถูกทำให้มองเห็น จึงต้องคอยดันตัวเองตลอดเวลาเพื่อให้ถูกมองเห็น ขบวนการก่อนหน้านี้แทบไม่พูดถึงหรือไม่ให้พื้นที่กับ LGBT เลย เธอเล่าว่าเคยได้ยินกับหูตัวเองว่าเรื่องเพศไม่ใช่เรื่องโครงสร้างทางการเมือง ให้เอาประเด็นโครงสร้างก่อน และตั้งคำถามกลับว่าแล้วทำไมเรื่องเพศจึงไม่ใช่ประเด็นโครงสร้าง เธอมองว่าเมื่อวาทกรรมนี้ฝังอยู่ในความคิดของนักกิจกรรม ประเด็นอื่นโดยเฉพาะเรื่องเพศก็กลายเป็นประเด็นรองไปหมด

 

ร่วมเป็นแฟนเพจเฟสบุ๊คกับ TCIJ ออนไลน์
www.facebook.com/tcijthai

ป้ายคำ
Like this article:
Social share: