มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) เป็นเจ้าภาพจัดประชุมวิชาการเครือข่ายมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัย ครั้งที่ 5 ภายใต้แนวคิด “Sustainability Intelligence” ส่งเสริมการใช้ปัญญาประดิษฐ์ (AI) บริหารจัดการความปลอดภัยและสิ่งแวดล้อมในห้องปฏิบัติการ ควบคู่การแลกเปลี่ยนนวัตกรรมจากมหาวิทยาลัยทั่วประเทศ เพื่อมุ่งสู่ห้องปฏิบัติการยั่งยืนและเป้าหมาย Net Zero ของประเทศ ปัจจุบันมีห้องปฏิบัติการเข้าร่วมระบบประเมิน ESPReL กว่า 7,400 แห่ง และกว่า 200 แห่งผ่านการประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิภายนอก

9 พฤศจิกายน 2569 มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี (มจธ.) ชูแนวคิด “Sustainability Intelligence” หรือ "ความฉลาดด้านความยั่งยืน" ในการเป็นเจ้าภาพจัดการประชุมวิชาการเครือข่ายมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัย ครั้งที่ 5 ส่งเสริมการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการความปลอดภัยและสิ่งแวดล้อม พร้อมแลกเปลี่ยนนวัตกรรมจากเครือข่ายมหาวิทยาลัยทั่วประเทศ มุ่งสู่การพัฒนาห้องปฏิบัติการยั่งยืน (Sustainable Lab) สอดรับเป้าหมายการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net Zero) ของประเทศไทย

มจธ. ระบุว่า ห้องปฏิบัติการเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญของการวิจัย การสร้างองค์ความรู้ และการพัฒนานวัตกรรม แต่ห้องปฏิบัติการบางประเภทใช้พลังงานมากกว่าสำนักงานทั่วไปถึง 6 เท่า และมีของเสียและมลพิษจากกระบวนการวิจัย จึงเกิดแนวคิด "ห้องปฏิบัติการยั่งยืน" ที่ให้ความสำคัญกับการจัดการพลังงาน การลดมลพิษและคาร์บอน การดูแลความปลอดภัยของผู้ปฏิบัติงานและชุมชน และการบริหารจัดการข้อมูลอย่างโปร่งใสตรวจสอบได้ ตามแนวทางสิ่งแวดล้อม สังคม และธรรมาภิบาล (ESG)

ผศ.สุชาดา ไชยสวัสดิ์ ที่ปรึกษาศูนย์การจัดการด้านพลังงาน สิ่งแวดล้อม ความปลอดภัย และอาชีวอนามัย (EESH) และที่ปรึกษาโรงงานต้นแบบผลิตยาชีววัตถุแห่งชาติ มจธ. กล่าวว่า ห้องปฏิบัติการเป็นหัวใจของการวิจัยและนวัตกรรม แต่ก็เป็นพื้นที่ที่ใช้พลังงานสูง ก่อให้เกิดคาร์บอนฟุตพรินต์ และมีการใช้สารเคมีและสารอันตรายที่กระทบความปลอดภัยของผู้ปฏิบัติงาน จึงต้องยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยควบคู่กับการลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม เพื่อให้งานวิจัยและนวัตกรรมเติบโตอย่างยั่งยืน

ในประเทศไทย สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) ร่วมกับเครือข่ายมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัยจากมหาวิทยาลัยและภาคีเครือข่ายภาครัฐทั่วประเทศ ผลักดันการยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยห้องปฏิบัติการมากว่า 15 ปี โดย 5 ปีแรกมุ่งสร้างองค์ความรู้และพัฒนาห้องปฏิบัติการต้นแบบ จากนั้นอีก 10 ปีถัดมาจนถึงปัจจุบันยกระดับมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัยทางเคมีผ่านการประเมินตนเองด้วยระบบ ESPReL และการประเมินจากผู้ทรงคุณวุฒิภายนอกตามระบบ Peer Evaluation เพื่อขอรับการรับรองมาตรฐาน พร้อมส่งเสริมให้ห้องปฏิบัติการอื่นนำแนวทางจากห้องปฏิบัติการต้นแบบไปปรับใช้ นอกจากนี้ วช. ยังสนับสนุนการพัฒนาบุคลากรให้เป็นผู้ตรวจประเมินตามระบบ Peer Evaluation และพัฒนาหน่วยตรวจประเมินระดับภูมิภาคเพื่อรองรับการขอรับรองมาตรฐานของห้องปฏิบัติการทั่วประเทศ

ระบบประเมินสภาพความปลอดภัยของห้องปฏิบัติการที่เกี่ยวกับสารเคมีตามเกณฑ์ ESPReL ครอบคลุมองค์ประกอบด้านความปลอดภัย 7 ด้าน โดยเริ่มจากการประเมินตนเอง (Self-assessment) เพื่อให้ห้องปฏิบัติการตรวจสอบจุดอ่อนและความเสี่ยงของตนเองอย่างเป็นระบบ ปัจจุบันมีห้องปฏิบัติการเข้าร่วมระบบ ESPReL กว่า 7,400 แห่ง จาก 80 องค์กรทั่วประเทศ ขณะที่ห้องปฏิบัติการกว่า 200 แห่งผ่านการประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิภายนอกตามเกณฑ์ Peer Evaluation และได้รับโล่และเกียรติบัตรจาก วช. ในฐานะห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองมาตรฐาน

ผศ.สุชาดา กล่าวว่า แม้จำนวนห้องปฏิบัติการที่ผ่านการประเมินจากภายนอกจะยังไม่มากเมื่อเทียบกับจำนวนที่เข้าร่วมระบบ แต่แนวทางสำคัญคือ "การยกระดับ" โดยส่งเสริมให้ห้องปฏิบัติการนำผลการประเมินตนเองมาวิเคราะห์จุดอ่อนและจัดทำแผนปรับปรุงเป็นขั้นตอนจนเป็นไปตามเกณฑ์ ขณะเดียวกัน วช. ยังกำหนดให้การเข้าร่วมระบบ ESPReL เป็นหนึ่งในเงื่อนไขสำคัญในการขอรับทุนวิจัยจากภาครัฐ เพื่อกระตุ้นให้ห้องปฏิบัติการตระหนักถึงความปลอดภัยและพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่อง

เธอกล่าวว่า การพัฒนาห้องปฏิบัติการยุคใหม่ต้องใช้เทคโนโลยีอย่างรู้เท่าทัน โดยเฉพาะ AI ที่ช่วยวิเคราะห์ข้อมูล ประเมินความเสี่ยง และสนับสนุนการตัดสินใจด้านความปลอดภัยได้ แต่การนำ AI มาใช้ต้องอยู่ภายใต้หลักธรรมาภิบาลข้อมูล ทั้งความโปร่งใส ความถูกต้อง และการตรวจสอบย้อนกลับได้ (Data Transparency) และยังต้องมีมนุษย์ตรวจสอบและยืนยันผลก่อนนำไปปฏิบัติจริง

"หัวใจสำคัญของการใช้ AI ในแล็บยุคใหม่ คือการใช้เป็นเทคโนโลยีสนับสนุน แต่ต้องมี Human Verification หรือมนุษย์คอยตรวจสอบยืนยันความถูกต้องเสมอ" ผศ.สุชาดา กล่าว

ปัจจุบัน วช. สนับสนุนให้มหาวิทยาลัยในเครือข่ายนำ AI มาประยุกต์ใช้ยกระดับความปลอดภัยของห้องปฏิบัติการ เช่น มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ พัฒนาแพลตฟอร์ม Smart LAB ที่ใช้ AI วิเคราะห์และประเมินจุดอ่อนของห้องปฏิบัติการตามเกณฑ์ของ วช. พร้อมเสนอแนวทางปรับปรุง ส่วนมหาวิทยาลัยมหิดลใช้ระบบสารสนเทศที่ AI ทำงานร่วมกับคนในการตรวจความปลอดภัยในระบบ Peer Evaluation แทนการเดินตรวจและบันทึกด้วยกระดาษ มุ่งสู่ห้องปฏิบัติการไร้กระดาษ (Paperless) ขณะที่ มจธ. นำ AI มาใช้จัดแยกประเภทของเสียอันตราย โดยใช้องค์ความรู้และหลักเกณฑ์จากคู่มือการจัดการของเสียสารเคมีและของอันตรายของ มจธ. พร้อมแสดงเหตุผลประกอบ เพื่อให้ผู้ปฏิบัติงานตรวจสอบยืนยัน (Verify) ก่อนจัดแยก จัดเก็บ และนำไปกำจัดตามมาตรฐาน

มจธ. ระบุว่า ความก้าวหน้าเหล่านี้สะท้อนว่าการยกระดับมาตรฐานห้องปฏิบัติการปลอดภัยไม่ได้จำกัดอยู่เพียงเรื่องความปลอดภัย แต่เชื่อมโยงกับการใช้ AI บริหารจัดการทรัพยากรและลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม และการเป็นเจ้าภาพเวทีแลกเปลี่ยนความรู้ในปีนี้ เป็นส่วนหนึ่งของการส่งเสริมแนวคิด “Safety Sustainability” ที่มุ่งสร้างความปลอดภัยควบคู่ความยั่งยืน เพื่อให้องค์กร สถาบันการศึกษา และประเทศไทยก้าวสู่เป้าหมายห้องปฏิบัติการยั่งยืนและ Net Zero ต่อไปในอนาคต