ชวนอ่านรายงาน Fairwork Thailand 2025 ที่ ISSIE Chula ร่วมกับ Fairwork แห่ง Oxford Internet Institute ทำการศึกษาแพลตฟอร์มในประเทศไทยจำนวน 7 แพลตฟอร์ม พบว่าไม่มีแพลตฟอร์มใดได้คะแนนความเป็นธรรมเกิน 2 จาก 10 คะแนน โดยปัญหาหลักครอบคลุมทั้งค่าตอบแทนที่ต่ำกว่าค่าแรงขั้นต่ำเมื่อหักต้นทุนจริง สภาพการทำงานที่ขาดระบบคุ้มครองความปลอดภัย การบริหารจัดการผ่านอัลกอริทึมโดยไม่มีกลไกอุทธรณ์ที่มีประสิทธิภาพ และการที่แรงงานยังไม่มีสิทธิรวมตัวเจรจาต่อรองอย่างเป็นทางการ

6 เมษายน 2569 โครงการวิจัย Fairwork ประเทศไทย ซึ่งดำเนินการโดยกลุ่มวิจัยนวัตกรรมเพื่อสังคมสมานฉันท์และเศรษฐกิจถ้วนถึงแห่งเอเชีย สถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (ISSIE Chula) ร่วมกับ Oxford Internet Institute มหาวิทยาลัยอ็อกซ์ฟอร์ด ได้เผยแพร่รายงานประเมินความเป็นธรรมของแพลตฟอร์มดิจิทัลในประเทศไทยเป็นครั้งแรก ภายใต้กรอบการประเมินมาตรฐานสากลที่ใช้ร่วมกันใน 41 ประเทศทั่วโลก รายงานฉบับนี้ประเมินแพลตฟอร์มเศรษฐกิจดิจิทัลจำนวน 7 แพลตฟอร์มที่ดำเนินธุรกิจในพื้นที่กรุงเทพมหานคร ได้แก่ BeNeat, inDrive, LINE MAN, Bolt, Grab, ShopeeFood และ Robinhood โดยใช้กรอบการประเมิน 5 หลักการสำคัญ ประกอบด้วยค่าตอบแทนที่เป็นธรรม สภาพการทำงานที่เป็นธรรม สัญญาจ้างที่เป็นธรรม การบริหารจัดการที่เป็นธรรม และการมีส่วนร่วมที่เป็นธรรม โดยมีคะแนนเต็มอยู่ที่ 10 คะแนน และแต่ละหลักการมีการแบ่งระดับเป็นเกณฑ์ขั้นพื้นฐานและขั้นสูงแยกกัน ทั้งนี้ กระบวนการวิจัยครอบคลุมการสัมภาษณ์แรงงานในพื้นที่ การพิจารณาเอกสารนโยบายของแพลตฟอร์ม และการเปิดโอกาสให้แพลตฟอร์มได้ชี้แจงข้อมูลก่อนการเผยแพร่ผล

ผลการประเมินและประเด็นสำคัญ

ผลการประเมินพบว่า BeNeat, Bolt และ inDrive ได้รับคะแนนสูงสุดที่ 2 คะแนน ตามมาด้วย LINE MAN, Grab และ ShopeeFood ที่ได้ 1 คะแนน ในขณะที่ Robinhood ไม่ได้รับคะแนนใดเลย ผลดังกล่าวชี้ให้เห็นว่าไม่มีแพลตฟอร์มใดผ่านเกณฑ์ครึ่งหนึ่งของคะแนนเต็ม และสะท้อนว่ามาตรฐานการคุ้มครองแรงงานในเศรษฐกิจแพลตฟอร์มของไทยยังอยู่ในระดับที่ห่างไกลจากนิยาม "งานที่มีคุณค่า" (Decent Work) ตามขององค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO)

ในด้านค่าตอบแทน รายงานใช้เกณฑ์ค่าแรงขั้นต่ำของกรุงเทพมหานครที่ 400 บาทต่อการทำงาน 8 ชั่วโมง หรือ 50 บาทต่อชั่วโมง เป็นบรรทัดฐาน และพบว่าไม่มีแพลตฟอร์มบริการเรียกรถและจัดส่งอาหารรายใดผ่านเกณฑ์นี้ได้ เนื่องจากต้นทุนแฝงอย่างค่าน้ำมัน ค่าบำรุงรักษายานพาหนะ ค่าโทรศัพท์ และค่าอุปกรณ์ความปลอดภัย ล้วนตกเป็นภาระของแรงงานทั้งสิ้น ส่งผลให้แรงงานจำนวนมากต้องทำงานเกิน 10 ชั่วโมงต่อวันเพื่อให้มีรายได้คุ้มทุน มีเพียง BeNeat ที่ผ่านเกณฑ์ขั้นพื้นฐานนี้ได้ อันเป็นผลจากการบริหารจำนวนผู้ให้บริการให้สอดคล้องกับความต้องการของตลาด อย่างไรก็ตาม แม้แต่ BeNeat เองก็ยังไม่ผ่านเกณฑ์ค่าจ้างเพื่อการดำรงชีวิต (Living Wage) ที่ประเมินไว้ที่ 792 บาทต่อวัน

ในด้านสภาพการทำงาน ไม่มีแพลตฟอร์มใดผ่านเกณฑ์เลยแม้แต่รายเดียว รายงานพบว่าไม่มีหลักฐานว่าแพลตฟอร์มใดจัดหาอุปกรณ์ความปลอดภัยให้ฟรี หรือมีส่วนร่วมในการสมทบระบบคุ้มครองทางสังคมของแรงงานอย่างเป็นระบบ นอกจากนี้ โครงสร้างรายได้และระบบแรงจูงใจที่ใช้อยู่ยังมีแนวโน้มผลักดันให้แรงงานต้องขับรถเร็วหรือทำงานต่อเนื่องยาวนานเกินกว่าที่ร่างกายจะรับได้อย่างปลอดภัย ซึ่งเป็นการเพิ่มความเสี่ยงต่ออุบัติเหตุโดยตรง ในด้านการบริหารจัดการ แพลตฟอร์มส่วนใหญ่นิยามตนเองเป็นเพียงตัวกลางทางดิจิทัลเพื่อเลี่ยงสถานะนายจ้าง ทว่าในความเป็นจริง แรงงานกลับถูกควบคุมอย่างเข้มงวดผ่านระบบอัลกอริทึม และเมื่อเกิดปัญหา เช่น ลูกค้าไม่ชำระเงินหรือการถูกให้คะแนนต่ำอย่างไม่เป็นธรรม แรงงานมักพบความยากลำบากในการติดต่อเจ้าหน้าที่และเข้าถึงกระบวนการอุทธรณ์ที่มีประสิทธิภาพ ส่วนในด้านการมีส่วนร่วม สิทธิการรวมตัวเพื่อเจรจาต่อรองยังไม่มีสถานะทางกฎหมายรองรับในประเทศไทย เนื่องจากแรงงานแพลตฟอร์มยังอยู่ในพื้นที่สีเทาที่ไม่ถูกนับว่าเป็นลูกจ้างเต็มรูปแบบ

ข้อเสนอแนะและความเคลื่อนไหวด้านนโยบาย

รายงานเสนอว่าการยกระดับมาตรฐานแรงงานแพลตฟอร์มต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน ทั้งแพลตฟอร์มที่ต้องปรับปรุงนโยบายภายในอย่างจริงจัง ภาครัฐที่ต้องพัฒนากรอบกฎหมายให้ครอบคลุมและบังคับใช้ได้จริง แรงงานที่ต้องรวมตัวกันสร้างอำนาจต่อรอง และผู้บริโภคที่มีบทบาทสำคัญในการกดดันตลาดผ่านการตัดสินใจเลือกใช้บริการจากแพลตฟอร์มที่ให้ความสำคัญกับความเป็นธรรม ในบริบทของประเทศไทย รัฐบาลอยู่ระหว่างการพิจารณาร่าง พ.ร.บ. ส่งเสริมและคุ้มครองแรงงานอิสระ ซึ่งเสนอให้มีกองทุนคุ้มครองและรับรองสิทธิพื้นฐานบางประการ อย่างไรก็ตาม นักวิชาการและกลุ่มแรงงานยังคงตั้งคำถามต่อนิยาม "ผู้ประกอบอาชีพกึ่งอิสระ" ที่อาจยังไม่เพียงพอต่อการรับรองสิทธิการรวมตัวและเจรจาต่อรองอย่างเต็มรูปแบบ เนื่องจากยังไม่สามารถรับรองสิทธิดังกล่าวได้เทียบเท่ากับลูกจ้างในระบบตามกฎหมายแรงงานเดิม

อ่านรายงาน Fairwork ประเทศไทย ประจำปี 2568